Advertentie

Onlangs las ik "Gelatenheid in de kunst" van Gerard Visser, waarin o.a. een mooi stuk over Kawabata stond. Daardoor geïnspireerd geraakt trok ik "Snow Country" (Sneeuwland) weer eens uit de kast. Prachtig, vond ik, vooral door zijn ongrijpbare stijl en plot. Om die ongrijpbaarheid beter te kunnen doorvoelen, en de vele subtiele details beter te proeven, las ik de roman meteen nog een keer. En toen vond ik hem nog prachtiger. Maar ook raadselachtiger. Nog steeds kan ik dus niet precies benoemen waarom dit proza mij zo aanspreekt. Maar ik weet wel dat ik nu meteen meer van Kawabata wil lezen en herlezen.

De roman is nauwelijks na te vertellen, omdat hij geen duidelijk begin, midden en eind heeft, maar zich associatief voortbeweegt van de ene haiku- achtig ongrijpbare alinea naar de andere. De openingszinnen luiden: "The train came out of the long tunnel into the snow country. The earth lay white under the night sky". Korte, door hun spaarzaamheid raadselachtige zinnen, die weinig concrete informatie bevatten maar je meteen wel doen mijmeren over het contrast tussen het sneeuwwitte landschap en de nachtzwarte lucht. In de trein zit de mannelijke hoofdpersoon Shimamura, die dromerig mijmert over het meisje Yoko dat hij in deze trein voor het eerst ziet. Dat gemijmer is des te dromeriger omdat hij niet direct naar haar kijkt, maar naar haar weerspiegeling op de treinruit in het nachtelijk duister, waarin haar gereflecteerde gezicht soms vervloeit met het nachtelijk landschap buiten de trein. Wat, dankzij Kawabata's geniale pen, leidt tot staaltjes van onwerkelijk prachtig poëtisch proza: "The girl's face seemed to be out in the flow of the evening mountains. It was then that a light shone in the face. The reflection in the mirror was not strong enough to blot out the light outside, nor was the light strong enough to dim the reflection. The light moved across the face, though not to light it up. It was a distant, cold light. As it sent its small ray through the pupil of the girl's eye, as the eye and the light were superimposed one on the other, the eye became a weirdly beautiful bit of phosphorescence on the sea of evening mountains".

Schitterend, hoe het spiegelbeeld van het meisje in dit spiegelbeeld van reflecties wordt opgenomen, en hoe haar oog -o, wat een gevoeligheid voor details!- verandert in een geësthetiseerd beeld van ongrijpbare en onwerkelijk vreemde schoonheid. En nog fascinerender vind ik hoe die onwerkelijke schoonheid ook een onbereikbare schoonheid suggereert, een niet te overbruggen afstand, een niet te bevredigen verlangen. Shimamura ziet immers niet het meisje zelf maar "a weirdly beautiful bit of phosphorescence", en dit dankzij een licht dat niet voor niets een "distant, cold light" wordt genoemd. In de trein is er dan ook verder geen contact tussen Shimamura en Yoko. Dus blijft Yoko voor Shimamura een onvatbaar spiegelbeeld. Of de herinnering aan een stem, "a voice so clear it was almost sad". Helder en daardoor bijna treurig..... zo ongrijpbaar melancholisch en zo vol terloopse raadselen is deze roman voortdurend. En die raadselachtige en melancholische ongrijpbaarheid wordt alleen maar groter als Shimamura later toch Yoko weer toevallig ontmoet, en als het raadselachtige spiegelbeeld van Yoko voor hem vervloeit met dat van Komako, de geisha met wie hij een vreemdsoortige, ongedefinieerde, intens- afstandelijke en niet realiseerbare liefdesverhouding heeft. Geen wonder dat hij dat deels ervaart als een ultiem prachtige, maar onwerkelijke spiegeling waarin een andere ultiem prachtige, maar onwerkelijke spiegeling resoneert: ongrijpbaarheid spiegelt in ongrijpbaarheid spiegelt in ongrijpbaarheid.

Een driehoeksverhouding dus? Jazeker, maar wel een van de meest ongrijpbare die ik ooit in een roman heb gezien. Gecombineerd met een andere nog vreemdere driehoek, van Yoko en Komako en een stervende man, maar die driehoek voltrekt zich buiten het beeld van deze roman, als een soort raadselachtige onderstroom waarover ons alleen via dubbelzinnige flarden en elkaar tegensprekende geruchten iets wordt verteld. Volkomen onbestemd, dus, een raadselachtig contrapunt met de driehoek Shimamura- Komako- Yoko die door dat contrapunt alleen nog maar mysterieuzer wordt. En dat terwijl de driehoek Shimamura- Komako- Yoko op zichzelf al bol staat van mysterie. Wat Yoko denkt en voelt blijft totaal in nevelen gehuld. Wat Komako denkt en voelt is maar voor een klein deel tussen de regels zichtbaar als je heel erg goed let op de nuances in haar vaak tegenstrijdige uitspraken, en ook dan moet je als lezer vele open plekken zelf hypothetisch en voorlopig invullen. Shimamura ten slotte lijkt een raadsel voor ons en voor zichzelf, al volgt de naamloze verteller wel Shimamura's schimmige point of view. Het lijkt soms alsof Shimamura veel minder passie in zich heeft dan Komako, en alsof alle passie die bij Komako grillig en contradictoir naar buiten komt door Shimamura angstvallig binnen gehouden wordt, zodat die passie verborgen blijft voor anderen en voor Shimamura zelf. Maar soms lijkt het eerder alsof Shimamura niet zijn gevoel verbergt, maar gewoon minder voelt. Ons wordt echter nergens expliciet verteld hoe dit precies zit, en al helemaal niet waarom Shimamura en Komako doen wat zij doen of voelen wat zij voelen. Kawabata doet kortom niet aan psychologische duiding, hij verklaart en verheldert niets, en hij schotelt ons geen duidelijke intrige of verhaal voor. Het enige wat hij ons geeft zijn haiku- achtige sfeerbeelden, die door hun raadselachtige openheid en onbestemdheid het raadsel alleen maar vergroten. Bijvoorbeeld: "Insects smaller than moths gathered on the thick white powder at her neck. Some of them died there as Shimamura watched". Een alinea van twee korte regels, waarin ons alleen verteld wordt hoe Shimamura kijkt naar kleine insecten die sterven in de zwaar gepoederde hals van Komako. Meteen gevolgd door nog een korte alinea van twee korte regels: "The flesh on her neck and shoulders was richer than it had been the year before. She is just twenty, he told herself". Komako, als geisha, is een door de conventies gemarginaliseerd persoon, een personificatie van "wasted effort", van uitzichtloosheid en van schoonheid in verval. Maar dat wordt nergens expliciet zo gezegd, het wordt alleen met allusies en tussen de regels door gesuggereerd. Dat verval kunnen we meevoelen in onze verwondering over de kleine insecten, die sterven in Komako's hals. Of door terloops mee te kijken met Shimamura's terloopse blik op Komako's dikker wordende vlees. Ook kunnen we het vermoeden in een latere passage, waarin dood, verval en schoonheid op raadselachtige wijze in elkaar overglijden: "A moth on the screen was still for a very long time. It too was dead, and it fell to the earth like a dead leaf. Occasionally a moth fell from the wall. Taking it up in his hand, Shimamura would wonder how to account for such beauty". Vooral die laatste twee regels vind ik weer prachtig door hun haiku- achtige onbestemdheid, door de wijze waarop ze dood en schoonheid zonder verklaring naast elkaar zetten, en ons verwonderd doen mijmeren over de vreemde verbinding van dood en schoonheid.

Kawabata-kenner en - vertaler Ouwehand spreekt in de Nederlandse editie van "Sneeuwland" treffend over "het verrukkend- wonderlijke én het verdervend-rampzalige naast elkaar gesteld en als het ware in één ononderbroken emotie samengebracht". Deze roman zit, voor mijn gevoel, inderdaad vol contrasten die op vreemde wijze in elkaar overglijden. Bijvoorbeeld de verrukkende ervaring van schoonheid die op vreemde wijze versmelt met de bedroefde treurnis om de vergankelijkheid van alle dingen en alle wezens; een meerzinnig gevoel dat Shimamura half- bewust ervaart bij het zien van een dode mot. Of de sensatie van een ultieme en sublieme schoonheid gemengd met de droefheid om de onbereikbaarheid van die schoonheid, en de onbereikbaarheid van vervulling van de liefde, een sensatie die tussen de regels gesuggereerd wordt bij de beschrijving van Yoko's spiegeling op de ruit en het koude, afstandelijke licht dat daar doorheen speelt. Of de sensatie dat de spiegelingen van Yoko en Komako zich vermengen, en zich tegelijk ook nog eens vermengen met het overweldigende natuurlandschap en alle spel van licht en donker daarin: ultieme esthetische vervulling gecombineerd met vreugde daarover vermengt zich met droeve berusting in het per definitie illusoire karakter van elke esthetische of intermenselijke vervulling. Verschillende, volgens mijn Westerse burgermannengeest strikt te onderscheiden fenomenen en emoties worden bij Kawabata kortom steeds versmolten tot één raadselachtige emotie, die ik niet weet te benoemen. En ik wil het ook niet benoemen, omdat benoemen en definiëren het zo fascinerende mysterieuze levensgevoel van deze roman zou aantasten. Het zou iets dichttimmeren of invullen wat juist open moet blijven.

We hebben in het dagelijks leven graag gesloten vormen: verklaringen waarom iets is zoals het is, een verhaal met duidelijk begin, midden en eind, emoties die scherp van elkaar onderscheiden kunnen worden in plaats van tot in het onherkenbare in elkaar te verglijden, enzovoort. Maar Kawabata houdt alles, bewust, veel opener. En dat houdt, volgens mij, verband met wat hij in zijn Nobelprijsrede zei over de weg van de Zen- leerling: "Hij vertrekt vanuit het zelf en trekt het rijk van het niets binnen. Dit is niet het niets of de leegte van het Westen. Het is veeleer het omgekeerde, een universum van de geest waarin alles met alles vrij communiceert, onbeperkt grenzen overschrijdend". Kunst is voor veel Japanners en zeker voor Kawabata vormgeven van de leegte, van de ongedefinieerde openheid die aan onze ratio en definities vooraf gaat. En "Snow Country" lees ik als een soort meditatieve concentratie op het open midden: een oefening in het loslaten van het gedefinieerde, die de weg vrij maakt voor het bij benadering ervaren van het opene en ongedefinieerde. Daarmee bedoel ik niet dat Shimamura, Komako en Yoko een soort halve zen- meesters zijn, al bereiken ze soms flarden van opmerkelijk onthecht half-bewust inzicht en gevoel. Maar ik bedoel wel dat de lezer - in elk geval: ik- door deze roman behoorlijk meditatief werd gestemd, en dat ik voor even een onbestemde openheid meende te voelen die ik bij maar weinig romans voel.

Dat bereikt Kawabata volgens mij ook doordat hij totaal niet intellectueel is, maar wel uiterst sensitief. Hij beredeneert niet, hij demonstreert niet, hij toont. En dat doet hij door een ongelofelijk precieze taal te vinden voor normaal onopgemerkte details van de beleving. Zie bijvoorbeeld de volgende ongehoord subtiele zin: "He was conscious of an emptiness that made him see Komoko's life as beautiful but wasted, even though he himself was the object of her love; and yet the woman's existence, her straining to live, came touching him like naked skin". Leegte, schoonheid, verval, liefde, levenswil: dat alles communiceert vrij met elkaar en vermengt zich met elkaar. En dat ongrijpbare gevoel raakt Shimamura als naakte huid.... Zulke subtiele gewaarwordingen zie je volgens mij toch in maar weinig romans. Dat geldt naar mijn idee ook voor een passage als de volgende: "Her laugh, like her voice, was so high and clear that it was almost lonely. There was a suggestion in it of the dull or the simple- minded; but it struck emptily at the shell of Shimamura's hart, and fell away in silence". En zeker zo subtiel is een passage als: "All of Komako came to him, but it seemed that nothing went out from him to her. He heard in his chest, like snow piling up, the sound of Komako, an echo beating against empty walls".

Ja, hij is buitengewoon gevoelig, die Kawabata, op het buitensporige af. Hij slaagt er volgens mij in een taal te vinden voor de subtielste beleving, en voor alles wat ongedefinieerd en onbepaald is in die beleving. Zijn tekst is uiterst open, en maakt zelfs mij daarmee voor even wat gevoeliger voor de geheimzinnige openheid die ook mijn bestaan omringt. Deze roman was verslavend. Ik wil meer.

Reacties op: Prachtig sensitief proza over ongrijpbare openheid

2
Snow country - yasunari kawabata
Jouw boekenplank Jouw waardering
Jouw recensie   Schrijf een recensie E-book prijsvergelijker