Meer dan 4,0 miljoen beoordelingen en recensies Organiseer de boeken die je wilt lezen of gelezen hebt Het laatste boekennieuws Word gratis lid

Strips voor leerlingen?

op 09 mei 2019 door

Het eerste boek dat een kind krijgt is een prentenboek. De hele belevingswereld van onze jongste medemens wordt gevuld door beeldtaal. Wanneer kinderen leren lezen verdampt de aandacht voor beeldtaal, maar bij het kind is het nog springlevend. Sterker nog, elk mens heeft een voorliefde voor afbeeldingen. We zijn allemaal beelddenkers.

In het onderwijs, waar het heilig huis der literatuur stevig staat, heeft men niet zo een hoge pet op van illustraties. Er zijn echter liefhebbers die aan de deur rammelen om het monopolie van proza te doorbreken. Jan Cumps is essayist, filoloog en verbonden aan het Interfacultair instituut voor Levende Talen in Leuven. In zijn voordracht (Cumps, 2010) beschouwt hij de ontwikkeling van de strip en de potentie van het medium. Margreet de Heer is stripmaker des vaderlands en schreef het boek Graphic Novels voor de Leeslijst. Waarin ze met docent Willard Mans en stripmaker Bas Schuddeboom docenten advies geeft over het gebruik van graphic novels in het onderwijs. (De Heer, Schuddeboom, & Mans, 2018)

Geschiedenis van een vooroordeel

Leraren zijn net mensen, ze kijken dezelfde films, lezen dezelfde boeken, ze hebben grotendeels dezelfde ideeën als de rest van de samenleving. Die samenleving heeft maar een beperkt beeld van wat eens trip  is. Er valt dan ook niet te verwachten dat docenten opeens massaal een beeldroman, eens triproman of een graphic novel pakken om een leuke leesles te geven.

Er zijn redenen te vinden dat de beeldroman nog niet gebruikt wordt. Strips waren aanvankelijk niet voor een geletterd publiek, maar bedoelt om te communiceren met een breed publiek in een tijd waarin geletterdheid nog niet alle lagen van de bevolking had bereikt. Wanneer in de 19e eeuw het basisonderwijs algemeen verspreid is en geletterdheid een algemeen goed is geworden, worstelt men met hoe strips passen in een goede opvoeding. (Cumps, 2010) Cumps blikt terug en ziet twee argumenten: strips zijn verderfelijk voor de moraal en maken kinderen leeslui. Hij vertelt hoe in 1948 de Nederlandse minister van onderwijs een brief naar de scholen stuurde om te waarschuwen voor het lezen van beeldromans door de schoolgaande jeugd. Die negatieve reputatie heeft er voor gezorgd dat pas de laatste jaren beeldromans verschijnen met literaire pretentie. Vanaf het jaar tweeduizend verschijnt een groot aantal titels. (De Heer, Schuddeboom, & Mans, 2018)

Graphic Novel, strip of beeldroman

De beeldroman is zelfs zo jong dat er nog geen consensus is over de naam! Graphic novel is de internationale term, maar striproman, beeldroman, raamvertelling, beeldverslag komen ook voor. Mijn voorkeur gaat uit naar beeldroman. Dat is een letterlijke vertaling van de Engelse term; het dekt volledig de lading van het genre en er is geen concurrerende betekenis. Daarnaast bespaart het ons het ongemak van en anglicisme. De Heer hanteert de term graphic novel. Cumps gaat geheel niet in op een definitie van het woord.

Wat het verschil is tussen een strip en een beeldroman is onduidelijk. De Heer hanteert een minimale definitie dat een graphic novel een strip is die niet onderdeel is van een serie en langer dan 75 bladzijdes. Wellicht kunnen we het beter omdraaien, wat heeft een verhalend werk nodig om bruikbaar te zijn in het onderwijs? In de bouwstenen van de visie van curriculum.nu staat een beschrijving van wat leerlingen moeten kunnen met literatuur op de middelbare school. (curriculum.nu, 2019) De verhalen die de leerlingen lezen moeten een aantal van deze elementen bevatten. Dat zijn: de aanwezigheid van dynamische personages; complexe verhaalstructuren; variaties in genres; variatie in thema’s; het aanzetten tot reflectie. In de samenstelling van de visie van curriculum.nu hebben alle belangengroepen inspraak. Daardoor is het de plek waar alle visies op het vak samenkomen. Het is aannemelijk dat dit project de nieuwe standaard oplevert voor onderwijs in Nederland. Wanneer docenten aan deze doelen willen werken, zal ik je laten zien dat ze net goed een beeldroman kunnen pakken.

Meerwaarde van de beeldroman

Er zijn al docenten die uit liefhebberij met beeldromans werken in de klas, maar wat maakt het medium strip echt geschikt voor onderwijs? Het beeld maakt ernstige thema’s invoelbaar, de strip maakt moeilijke onderwerpen toegankelijk, een strip motiveert om te lezen en een strip kan ingezet worden voor remedial teaching. (Cumps, 2010)

Dat strips goed werken voor ernstige thema’s komt volgens Cumps doordat tekeningen minder afstandelijk zijn dan foto’s en zeker minder afstandelijk zijn dan tekst. Een tekenaar besteedt veel aandacht aan het weergeven van emoties door middel van karikatuur. Zo ondersteunt de beeldtaal het inlevingsvermogen. In een strip zijn er veel lege plekken, een tekenaar kan de essentie weergeven en laat de lezer veel vrijheid om zelf in te vullen wat er gebeurt. In Waltz with Bashir vertelt een Libanese soldaat over zijn herinneringen aan de oorlog met Israël, in de met een Pullitzer-prijs bekroonde roman Maus vertelt een stripmaker het levensverhaal van zijn Joodse ouders tijdens de tweede wereldoorlog. Deze verhalen werken zo goed omdat ze in stripvorm zijn verschenen.

Zijn beeldromans literair?

Om literatuuronderwijs te geven zijn er verhalen nodig die passen bij het niveau en de interesse van de lezer, die uitnodigen tot reflectie en die leerlingen uitdagen in het lezen. Bijvoorbeeld door variatie in de structuur, het perspectief of de personages. Door de vijftig titels die De Heer heeft aangedragen te vergelijken zie ik een grote variatie aan thema’s. veruit de meest voorkomende zijn de familieverhoudingen. Die wordt gevolgd door geschiedenis, seks, liefde, eenzaamheid, autobiografie, schilderkunst en dood. Als dat geen dwarsdoorsnede is van het Nederlandse literaire landschap, is mijn naam Mulisch. De vijftig titels zijn bijzonder rijk aan verteltechnieken, perspectieven en tekenstijlen en bevatten veel meer dan proza intertekstuele elementen. (De Heer, Schuddeboom, & Mans, 2018)

De beeldroman is anders dan literatuur. Strips hebben een uniek karakter en hun eigen waarde. Cumps ziet daarom de praktijk van het verstrippen van bestaande romans zoals De Avonden twijfelachtig aan. Het wekt de indruk dat strips een tweederangs medium is. Daarbij zijn zeker niet alle strips literair. Veel strips zijn onzin, bedoeld als vrijblijvend vermaak. Het is niet nodig de strip of de beeldroman op een voetstuk te plaatsen. Het zou simpelweg goed zijn wanneer docenten ook dit medium meenemen in hun lessen, vanwege de didactische mogelijkheden die het biedt, vanwege de lage drempel om te gaan lezen, vanwege de ontroering, creativiteit, humor en schoonheid die in dit medium mogelijk is. 



Reacties op: Strips voor leerlingen?

Over

Margreet de Heer

Margreet de Heer

Margreet de Heer tekent strips (o.a. Kinderleed Komix) en onderhoudt voor 'Lambi...

Jan Cumps

Jan Cumps

Laat ze strips lezen! Informatie en suggesties voor school thuis en bibliotheek ...