Wil ik lezen met....Aantekeningen uit het dodenhuis-Fjodor Dostojevski

op 18 december 2018 door

Wat vinden Hetty, Roosje en ik van Aantekeningen uit het dodenhuis- Fjodor Dostojevski?

Toevallig sluit het boek aan op een ander boek over hetzelfde thema Is dit een mens-Primo Levi, dat in januari gelezen en besproken werd.

De flaptekst

In 1849 werd Fjodor Dostojevski veroordeeld tot vier jaar dwangarbeid in Siberië vanwege zijn politieke activiteiten. Het boek dat hij hier na zijn vrijlating over schreef - mede gebaseerd op aantekeningen die hij het kamp uit wist te smokkelen - was het eerste ooggetuigenverslag van het Russische gevangeniswezen. Het staat vol indringende beschrijvingen van de schokkende toestanden in het kamp, van gewelddadige lijfstraffen, ontsnappingspogingen, onderlinge ruzie en verraad, maar ook van luchtige momenten en blijken van vriendschap. 'Aantekeningen uit het dodenhuis' verscheen in 1862 en vestigde Dostojevski's naam als schrijver. In die vier jaar opsluiting zit bovendien de kiem van zijn hele oeuvre, in het bijzonder van 'Misdaad en straf'.

a9b91a5e525d1f38aa750023a9b740fe.jpg

Verslag van Hetty

Dostojevski schrijft dit boek n.a.v. zijn eigen opsluiting in een strafkamp, toch wil hij niet dat het gelezen wordt als zijn eigen persoonlijke ervaringen en een aanklacht tegen het regime, omdat hij wel degelijk beseft dat hij daarmee zijn eigen ruiten in zal gooien.
Dat is de reden dat hij als hoofdpersonage niet een politieke gevangene kiest zoals hij zelf was, maar voor een ‘gewone’ gevangene die vastzit voor de moord op zijn vrouw, die weliswaar wel van aristocratische afkomst is.

Ook velt Dostojevski geen oordeel, hij geeft alleen een weergave van de gebeurtenissen en omstandigheden zoals hij ze meegemaakt heeft. Zelfs voegt hij nog een voetnoot toe bij het gedeelte over de straffen die gegeven werden dat dit enkel zo was tijdens zijn verblijf daar, later waren de straffen veranderd.
Het boek is de eerste kamproman uit de geschiedenis en kan gelezen worden als een soort psychologische studie naar de mens in gevangenschap, naar de veerkracht die de mens bezit wanneer hij leeft onder moeilijke en tragische omstandigheden. Dostojevski schetst een beeld over hoe de gevangenen het beste van de situatie proberen te maken en schrijft zo een soort handleiding voor het overleven in gevangenschap.

Het eerste jaar in gevangenschap is een kwelling voor de hoofdpersoon, het is zwaar en bijna ondragelijk doordat hij zijn ogen sluit en weigert om zich heen te kijken, hij is niet in staat om om zich heen te kijken en oog te hebben voor de goede zielen om hem heen, om de vriendschap van de dieren in het kamp te ervaren en om zelfs het schone van een nieuw leven te zien in de groei van een stukje onkruid in het verder dorre kamp.
Na dat eerste jaar beseft hij dat zelfbeklag dodelijk is.

Morele ontberingen zijn zwaarder te dragen dan fysieke kwellingen (blz 107)

Een kwelling die echter wel blijft bestaan is het nooit eens alleen kunnen zijn, het gedwongen worden om 24 uur per dag met anderen vlak naast je door te moeten brengen.

Ondraaglijke kwelling: gedurende al die tien jaren van mijn dwangarbeidersbestaan geen enkele keer, geen enkele minuut alleen te zijn! (blz29)

Door een mens te arresteren en op te sluiten wordt zijn vrije wil afgenomen, dit is iets wat een mens werkelijk krenkt, het gevoel te hebben alle controle over het eigen leven te verliezen.
Daarom zal een gevangene op alle mogelijke manieren proberen om zelf een beetje regie over zijn bestaan te houden, dit kan bijvoorbeeld door wat geld te verdienen, geld waarvan je zelf kunt besluiten waaraan en op welk moment je het uit wilt geven.

De hele zin van het woord ‘arrestant’ is gelegen in het feit dat zo’n mens geen vrije wil meer heeft. En als hij zijn geld verspilt handelt hij eindelijk eens naar zijn eigen wil. Ondanks alle brandmerken, ketenen en gehate palissaden die hem van Gods vrije wereld scheiden en hem insluiten als een dier in een kooi, ziet hij toch kans de hand te leggen op wodka, dat wil zeggen een gruwelijk verboden genieting, er zijn snolletje op na te houden, zelfs een enkele keer (zij het lang niet altijd) zijn directe superieuren om te kopen…..dat betekent immers dat hij het zijn kameraden kan doen voorkomen en hen en zelf zichzelf ervan kan overtuigen, dat hij, al is het maar voor even, een eigen vrije wil heeft en zijn macht onvergelijkelijk veel groter is dan men zou denken. (blz 128)

De hoofdpersoon ervaart dwangarbeid niet als fysiek vreselijk zwaar werk, integendeel, volgens hem wordt er elders in vrijheid vele malen harder gewerkt. Ook hier wordt de zwaarte weer gevormd door het psychologische effect: men wil graag nuttig zijn en nuttig werk verrichten. De dwangarbeid bestaat echter nogal eens uit zinloze klussen als het slopen van wrakken van schepen zodat het hout als brandhout gebruikt kan worden, iets wat onnoemelijk veel werk is, en slechtere kwaliteit hout oplevert dan het hout dat in het dorp tegen zeer lage prijzen te koop is.

Het werk zelf, om maar iets te noemen, leek mij helemaal niet zo zwaar, geen dwangarbeid althans, en pas na verloop van tijd kwam ik erachter dat het drukkende, de zwaarte van dit werk niet zozeer in de onophoudelijkheid als wel in het element van onontkoombare dwang en de voortdurende dreiging van de knoet gelegen was. Een vrije boer werkt heus onvergelijkelijk veel harder, soms dag en nacht, vooral in de zomer, maar hij werkt om er beter van te worden, met een afzienbaar doel voor ogen en hij heeft het naar verhouding stukken makkelijker dan de dwangarbeider die onder dwang werk moet verrichten waarvan hij geen enkele profijt trekt. De gedachte is wel eens bij me opgekomen dat als men de mens totaal zou willen vermorzelen, vernielen en op de gruwelijkste wijze straffen, zodat zelfs de meest afschuwelijke moordenaar al bij voorbaat voor zo’n straf zou terugdeinzen, men niet anders hoefde te doen dan het werk het karakter van volledige, absolute nutteloosheid en zinloosheid te geven. (blz 45)

Om de tijd in gevangenschap vol te kunnen houden is het noodzaak om oog te hebben voor de medegevangenen, om een eigen bezigheid te vinden waarmee wat geld verdiend kan worden, geld dat op een eigen gekozen manier uitgegeven kan worden.
Ook is het raadzaam om zo af en toe eens enige tijd in het hospitaal door te brengen omdat gevangenen over het algemeen goed behandeld worden door de artsen, er wordt in ieder geval geen onderscheid gemaakt, en men kan er uitrusten en bijkomen van de geleden ontberingen.
Verder is het noodzaak om altijd hoop op een beter toekomst te houden, uit te kijken naar de tijd waarin men vrij zal zijn. Dit is de reden waarom alle gevangenen de dagen aftellen en fantaseren over later over wat ze gaan doen als ze vrijkomen, hoe onrealistisch dit soms ook mag zijn.

Als de mens zijn doel en zijn hoop verloren heeft, verandert hij nieuw zelden in een monster…Ons aller doel was de vrijheid en het ontslag uit het dwangarbeiderskamp (blz 367)

De schrijfstijl

Wat mij opviel aan het boek dat het niet echt als een roman geschreven is maar meer een opsomming is van gebeurtenissen, een opsomming van herinneringen die de hoofdpersoon heeft na afloop van zijn tijd in het kamp. Dit versterkt voor mij het gevoel dat het aantekeningen zijn over de gebeurtenissen die herlezen en herbeleefd worden. Een beetje zoals het teruglezen in een dagboek,
maar dan niet beslist chronologisch verteld, eerder willekeurig en aansluitend bij het onderwerp dat benadrukt moet worden (omgaan met gevangenschap, vriendschap, straffen enz).

De keuze voor dit boek

Toen ik de oproep zag om boeken samen te gaan lezen werd mijn oog gelijk getrokken door deze titel en schrijver, al enige tijd lees ik met veel interesse en plezier boeken van de grote Russische schrijvers. Dostojevski had ik nog niet eerder gelezen, dus vond ik het tijd om daar nu eens verandering in aan te brengen.
Wel heb ik eerder boeken gelezen over het leven in een Russisch strafkamp, boeiende en vooral aangrijpende verhalen. Toch waren deze tot nu toe altijd in romanvorm geschreven, ik was dus wel nieuwsgierig naar het verhaal van iemand die echt in zo’n kamp gezeten heeft en vertelt over de eigen ervaringen.

De sterren

Ik vind het lastig om de sterren voor dit boek te bepalen…geeft ik er nu 3, 4 of misschien wel 4,5?
Het was een boek waarbij het soms moeilijk was om mijn aandacht erbij te houden, maar dat ligt waarschijnlijk ook aan het moment waarop ik het las, een periode waarin er privé nogal veel speelt dat mijn gedachten beheerst.
Wel besef ik dat dit een erg goed geschreven boek is en ook hoe bijzonder het is om het verhaal te horen van iemand die het echt meegemaakt heeft, iemand die al die ontberingen zelf doorstaan heeft en hiervan een goed beeld weet te schetsen zonder een oordeel te geven, dit is aan de lezer zelf.

Ik geeft daarom toch 4 sterren!


a9b91a5e525d1f38aa750023a9b740fe.jpg

Verslag van Roosje

Scenes uit een strafkamp, Dostojevski als observator

In de afgelegen streken van Siberië stuit men te midden van steppen, bergen of ondoordringbare wouden af en toe op kleine stadjes met zo’n duizend, of als het veel is tweeduizend inwoners;...’ (2017: 15)

Aleksandr Petrovitsj Gorjantsjikov (APG) wordt geïntroduceerd in de proloog van het boek door een ik-personage; APG wordt later eveneens een ik-personage, soort van drosteverpleegsterseffect. APG is eenzelvig. Hij was dwangarbeider van de tweede categorie (dus van adel, blijkt later in het boek) geweest en wegens moord op zijn vrouw had hij tien jaar in het strafkamp doorgebracht. Na zijn dood koopt de ik een stapel papieren van APG’s hospita. Die stapel papieren vormen dit boek Aantekeningen.... Volgens biograaf Joseph Franck lijkt de ik uit de proloog op Dostojevski’s vriend Alexander von Wrangel.

Dostojevski schreef deze roman, die op autobiografische gegevens berust, in de wetenschap dat de scherpe blik van de Russische censuur op zijn woorden gericht waren. APG is op Dostojevski zelf gebaseerd maar is geen politieke gevangene, zoals Dostojevski wèl was. APG is ook van adel maar heeft zijn vrouw vermoord en moet daarom tien jaar dwangarbeid uitzitten.
Was Von Wrangel een zeer optimistisch mens, Dostojevski was dat niet. In de roman zien we dat APG de moed erin probeert te houden maar regelmatig toegeeft aan zijn zwaarmoedigheid. (introductie van Jan Brokken).

Je leest ook heel goed hoe Dostojevski de censuur probeert te paaien; je moet wel goed lezen, maar het is overduidelijk dat hij sommige situaties vergoeilijkt en goedpraat. Hmm, dacht ik bij mezelf: een gevalletje van een dansje rond de censuur. Maar eigenlijk ook heel knap dat hij dat op die wijze doet. Als je goed leest, zie je het en wellicht heeft Dostojevski dat ook zo bedoeld.

Deze roman van Dostojevski heeft enorm veel indruk gemaakt op me, net als de uitstekende vertaling van Marko Fonse. Niet dat ik de vertaling vanuit het Russisch kan beoordelen maar het Nederlands is van een grote schoonheid en soepelheid. Zo kom je ze niet zo vaak tegen.
Drie boeken over gevangenschap las ik achter elkaar. Eerst Rachel Kushner, Club Mars; toen Primo Levi, Is dit een mens? en toen deze roman. Natuurlijk is het boek van Levi over Auschwitz het gruwelijkst, maar je ziet sterke overeenkomsten in deze drie heel verschillende romans: mensen die gedwongen opgesloten zitten en beroofd zijn van hun vrijheid en hoe zij daarmee omgaan. Hoe redden zij zich in een uitzichtloze situatie, hoe blijven zij mens in barre omstandigheden? Daar zit iets universeels in. Binnenkort lezen we met een groepje ook De graaf van Montechristo van Dumas père; dan komt dat grote thema weer aan de orde. De hoofdpersonen uit de eerste drie boeken zijn ‘schuldig’, dat mag je van Primo Levi natuurlijk niet zeggen, maar vanuit het perspectief van toenmalige machtshebbers, zelf de grootste misdadigers, was hij dat wel. In het boek van Dumas wil de gevangene ontsnappen, zijn onschuld aantonen en wraak nemen.

Ook Dostojevski wil, net als Levi, getuigen van het zware leven in een strafkamp. Ook Kushner wil getuigen van het te zware leven in een gevangenis en zij benadrukt dat het strafsysteem vooral mensen uit de laagste sociale regionen van de samenleving treft.
Dostojevski doet dat op de wijze van een observator, van een etnoloog, van een socioloog, van een psycholoog. Hij kiest deze manier om een aantal redenen, denk ik. Op deze wijze lijkt zijn betoog minder een persoonlijke afrekening met het Russische systeem, en kan hij daarmee de censuur paaien. Zo kan hij een groter publiek bereiken omdat zijn toon toch redelijk licht blijft en hij humor niet spaart. En kan hij zichzelf overtuigen dat er ook hoop is voor hem en dat er een uitweg is uit zijn benarde situatie. Regelmatig schiet het depressieve karakter van APG door de opgeruimde observaties heen; dan wordt het hem te veel. Soms ook, heel soms vroeg ik me af of de personage van APG wel helemaal betrouwbaar is. Betrouwbaar in literaire zin, bedoel ik. Dan merk je dat hij niet alleen niet de objectieve verteller is die hij pretendeert zijn maar dat hij onbewust en onbedoeld het kampleven schetst vanuit zijn eigen, heel persoonlijke situatie en dat hem dus als lezer niet op zijn woord en zijn mooie blauwe ogen kunt geloven.

Dostojevski zelf was ook niet zo’n vrolijke frans, te zeer geneigd tot diepe Russische weemoed. Zijn vriend Von Wrangel was juist wel opgeruimd en welgemoed.
Dostojevski vertelt het kampverhaal vanuit het algemene eerst, dan meer toegespitst op gedetailleerde zaken en personen.
Het verhalen vertellen is ongetwijfeld van oudsher een grote behoefte van mensen. Het is de wijze waarop wij als mensen kunnen leren en ervaren. Daardoor krijgen we inzicht in de levens van anderen en ook in dat van onszelf: ‘ter leringh ende vermaeck’.
Het verhalen vertellen staat ook in deze roman sterk op de voorgrond.
Toch laat deze roman zich lezen als een etnografische studie. En als een sociologische studie over de standenmaatschappij, die voor een deel maar zeker niet helemaal wegvalt in het kamp. Er is ook wel sprake van klassenjustitie maar veel minder dan je zou verwachten.

Op psychologisch gebied laat Dostojevski zich evenmin ongemoeid. Dat wist ik natuurlijk al van zijn roman Schuld en boete, die ik als puber las en waar ik ontzettend van onder de indruk was. Ik kreeg bij het lezen van deze roman weer het gevoel: Dostojevski leest eigenlijk helemaal niet zo moeilijk; hij leest als een modern auteur; dat is natuurlijk ook te danken aan de voortreffelijke vertaling, zoal ik al schreef.

Deze roman biedt hoop voor alle gevangenen, ook de levenslang-gestraften, en niet alleen voor APG zelf.

‘Ja, met God! Vrijheid, een nieuw leven, opstanding uit de doden... Welk een gelukzalig ogenblik!’ (ib.: 430 = einde), denkt APG na een korte poos van vertwijfeling of hij het kamp eigenlijk wel uit wil, of hij het aankan een nieuw leven op te bouwen. Als ik het goed begrepen heb, mochten deze gestraften niet terugkeren naar hun eigen woonplaats, of misschien konden ze dat niet. Van Dostojevski en APG zijn hun goederen verbeurd verklaard; ze hebben gewoon niets meer. Ze moeten als kolonist in Siberië aan de slag.
Deze roman is echt een aansporing om meer te gaan lezen van Dostojevski. En ook over de communistische goelag van bijvoorbeeld Aleksandr Solzjenitsyn, ook geen vrolijke frans, als ik goed herinner.

5 sterren, dik verdiend!

a9b91a5e525d1f38aa750023a9b740fe.jpg

Verslag van Tea

Jan Brokken schreef het voorwoord van mijn uitgave en dat gaf meteen een goed beeld van wat je te wachten staat. Ik las onlangs ‘Is dit een mens’ van Primo Levi en was, ben daar nogal onder de indruk. Het schijnt dat Primo Levi geïnspireerd was door Dostojevski’s ‘Aantekeningen uit het dodenhuis.’ Van Jan Brokken las ik ook ‘ De Kozakkentuin’, waarin de vriendschap beschreven wordt van Alexander en Fjodor, maar dat speelde zich af na het strafkamp. Het schijnt dat FD nadat hij in de geweerloop van het executiepeloton heeft gekeken en daarmee naar de afgrond, het 'nihil'.
De toon in dit boek vind ik optimistischer dan in ‘Is dit een mens’, je kunt niet om de vergelijking heen, hoewel het gedurende het boek wel iets minder wordt. FD schrijft boeiend, een vreemde term in deze context, ketenen…

Wat viel me op? De klassenverschillen. De ene gevangene is de andere niet. De verteller zegt daarover wanneer hij in gesprek is met Akim Akimytsj

‘‘Tja, ze hebben het niet op de adel begrepen,’ merkte hij op. ‘Vooral de lui die hier voor politieke misdrijven zitten, kunnen ze wel vreten; geen wonder overigens.’ (94)

Verder zitten er misdadigers van allerlei pluimage. FD maakt schitterende portretten van hen. De verteller zelf is geen politieke misdadiger. Om te voorkomen dat het boek niet door de censuur zou komen heeft FD allerlei kenmerken veranderd, de verteller zit vast omdat hij zijn vrouw vermoord heeft en is niet als FD en politiek gevangen. Er zaten misdadigers uit de burgermaatschappij, ‘het schuim der natie’, die alle rechten verspeeld hadden, maar ook militairen, meestal korter gestraft en niet rechteloos. In het kamp kon meer dan de helft lezen en schrijven, dit percentage lag boven het gemiddelde van Rusland.

Wat nog meer? De veerkracht van de gestraften. Het zelfvertrouwen dat ze kregen wanneer ze een toneelstuk oefenen en opvoeren. Dit vond ik tevens een van de mooiste passages uit het boek. Door een metamorfose konden ze even ontsnappen uit de beklemming van ingesloten zijn, met andere kleren aan zijn ze even geen gestraften meer, maar tijdelijk vrij. De hoop daarmee ook hun lot te kunnen veranderen was helaas ijdel, maar dat nam het mooie van het moment niet weg.

Denk niet dat dit een alleen maar deprimerend boek is. De spitsvondigheden om te overleven en ook om het leven te veraangenamen, soms met heel kleine dingen, maken de ‘Aantekeningen’ zeer leesbaar.Een diepe buiging en 5 sterren voor dit boek waarin Dostojevski laat zien hoe om te gaan met onderdrukking en ook met de menselijke maat, zie dit citaat uit het stuk over ‘Het hospitaal’

‘Ik repte met opzet van werkelijk ernstige zieken, daar er ook de nodigen lagen die hier zomaar rondhingen, zonder enige kwaal, alleen maar ‘om eens uit te blazen’ […](451)

Het boek krijgt van mij de volle 5 sterren

a9b91a5e525d1f38aa750023a9b740fe.jpg

Het boek heeft diepe indruk gemaakt, dat blijkt uit onze verslagen. Hetty legde heel terecht de nadruk op het ontbreken van de vrije wil, een vraagstuk dat filosofen al eeuwenlang bezighoudt. Denk aan het determinisme dat de vrije wil lijkt uit te sluiten, maar volgens filosofen Thomas Hobbes en David Hume kunnen die twee begrippen best samengaan. Fijne stof om te overdenken. Roosje en ik leggen een accent op de klassenverschillen, het maakt voor je straf bijzonder veel uit tot welke klasse je behoort! Dit lijkt te stroken met het sociaal determinisme, lijkt wel. Al met al ruim voldoende stof om op te kauwen en het boek nodigt kennelijk uit om meer over dit onderwerp te lezen.

Gemiddeld beoordelen wij Aantekeningen uit het dodenhuis met een ruime 4,5 ster!



Reacties op: Wil ik lezen met....Aantekeningen uit het dodenhuis-Fjodor Dostojevski

Meer informatie

Gerelateerd

Over

Fjodor Dostojevski

Fjodor Dostojevski

Fjodor Michajlovitsj Dostojevski (1821–1881) was een Russische romanschrijver en vertaler. Hij is een van de bekendste auteurs uit de Russische literatuur. Hij wordt tot de zogenaamde 'Realistis...

Jan Brokken

Jan Brokken

Jan Brokken (1949) studeerde journalistiek in Utrecht en politieke wetenschappen in Bordeaux. Hij werkte voor dagblad Trouw en weekblad Haagse Post en behoorde tot de spraakmakendste journalisten...

Primo Levi

Primo Levi

Primo Levi was een Joods-Italiaans schrijver van korte verhalen, romans en gedichten. Hij was scheikundige en één van de zeldzame overlevenden van Auschwitz. In de zomer van 1942 ra...

Rachel Kushner

Rachel Kushner

Rachel Kushner (1968) is de enige schrijver die voor zowel haar eerste als tweede roman genomineerd was voor een National Book Award. De vlammenwerpers, haar tweede roman, was een van de meest besprok...