Wil ik lezen met.....De verloren eer van Katharina Blum-Heinrich Böll

op 07 december 2018 door

Heinrich Theodor Böll (Keulen, 21 december 1917 - Kreuzau, 16 juli 1985) was een van Duitslands belangrijkste schrijvers van na de Tweede Wereldoorlog. In 1972 ontving hij de Nobelprijs voor literatuur 'voor een oeuvre dat door de historische blik en het krachtig uitbeeldingsvermogen waarvan het getuigt, een vernieuwende invloed op de Duitse literatuur heeft gehad. 'De verloren eer van Katharina Blum of Hoe geweld kan ontstaan en waartoe het kan leiden' schreef hij in 1974.

Dit boek las ik samen met Roosje en Jan Haas.

23717a13a7e7c0bf8b58ca922c7f352e.jpg

Aanleiding

Aanleiding voor het schrijven van dit boek was de persoonlijke ervaring van Böll met de Duitse boulevardpers nadat hij begin 1972 een essay over Ulrike Meinhof en de RAF had gepubliceerd. Het essay bekritiseert de berichtgeving over de RAF in de pers, en dan met name in kranten als BILD, en Böll stelt tevens de vraag of de reactie van politie en justitie op het handjevol terroristen wel proportioneel is. Het artikel werd Böll niet in dank afgenomen. De schrijver werd onderwerp van een negatieve campagne in de (boulevard)pers waarin hij werd afgeschilderd als sympathisant van de terroristen, die het geweld van de RAF goedkeurt. (bron) 

De flaptekst

Wanneer de jonge alleenstaande Katharina Blum op een carnavalsfeestje verliefd wordt op een jongeman, een door de politie gezochte radicale wetsovertreder, wordt zij het middelpunt van sensatie en politieke hetze, veroorzaakt door een groot boulevardblad. Katharina, in verbluffend onverwachte afweer tegen deze inbreuk op haar privacy, schiet de sensatiejournalist dood. Deze geschiedenis wordt door Heinrich Böll stap voor stap gereconstrueerd in een verslag dat de gebeurtenissen met ironie en ontroering begeleidt.


23717a13a7e7c0bf8b58ca922c7f352e.jpg

Verslag van Roosje

Het verhaal gaat over een zekere Katharina Blum, een huishoudster, die zeer goed bekend staat, die een riooljournalist in haar eigen huis doodschiet omdat hij haar, die zeer kuis is en netjes, oneerbare voorstellen doet en haar in de rioolpers zwart maakt. Ze geeft zichzelf aan bij de politie.Zij heeft connecties met een zekere Ludwig Götten, die als ik het goed begrijp, verdacht wordt van deelname aan de RAF, Rote Armee Fraktion, al valt de term RAF niet. Nee, natuurlijk niet, dat zou al te ‘obvious’ zijn. O misschien wordt Götten zo weggezet als een gewone crimineel in plaats van een politieke gevangene. Dat was in Duitsland en Noord-Ierland en misschien ook in Italië in die jaren (’70/’80 vd 20e eeuw) een fundamenteel issue.

Verschillende mensen worden verhoord over haar en haar motieven en hoe alles in het werk gegaan is. Een van de grootste informatieverschaffers is een soort alwetende verteller, die niet objectief is, wat je zou verwachten, omdat hij aan het verhaal, aan de handeling niet deel neemt. Hij fungeert meer als het koor bij een Grieks drama: hij voorziet het verhaal en de gebeurtenissen van commentaar, hij weidt uit.

Het is niet een echte psychologische roman. Ook geen politieroman. Is het een politieke-maatschappijkritische roman? In zekere zin. In ieder geval wordt de rioolpers aan het kruis genageld. Dat gaat niet subtiel, maar ook niet heel erg van dik hout zaagt men planken. Een eerlijke en hardwerkende vrouw, die bij iedereen, behalve haar leugenachtige moeder (en misschien nog een paar types) goed bekend staat, wordt tot misdaden gedreven, waarvoor? Om rioolblaadjes te verkopen? Een pars pro toto voor een geperverteerde samenleving, of geperverteerde pers?

Dit is de derde roman van Böll die ik lees. Heel vroeger Grüpenbild mit Dame, idd in het Duits; vorig jaar Biljarten om half tien.

Bij alle drie heb ik de ervaring dat ik Böll maar heel moeilijk kan volgen. Hij meandert de gebeurtenissen aan elkaar op een wijze die ik eigenlijk niet precies kan volgen. Is hij intuïtief? Is het zijn bedoeling mij zo te desoriënteren, te vervreemden als het ware (vervreemding is wel een concept uit die rijd: jaren 60 en 70 vd 20e eeuw); alle lezers dus? Is dat onduidelijke een symptoom van Duitsland na WOII? De worsteling van de Duitser na een dergelijke verschrikking en misdaden tegen de menselijkheid?

Biljarten om half tien vond ik wel veel beter dan Katharina Blum. Ik herinner me de film van regisseur Margaretha van Trotta over dit boek, als ik het me goed herinner - het is echt al heel lang geleden - ook een lastig te volgen film. Maar er resteert iets van grote onrechtvaardigheid tov Katharina, een deugdzame vrouw, wier eer te grabbel wordt gegooid.

Eerlijk gezegd valt het boek me tegen. Die rare alwetende verteller met zijn commentaar en iets wat riekt naar ironie - denk ik -, die zogenaamde ‘objectieve’ (politie)verslagen, ik krijg er geen vat op. Dat kan ik natuurlijk niet zo goed uitstaan want ik ben best wat gewend op moeilijke-boeken-gebied. Goed, dan nog maar eens een boek van hem lezen: Meningen van een clown misschien; dat stond in de jaren 70 als erg goed te boek. Ik heb nog wel een stapeltje van hem.

Duister vind ik Böll en misschien komt dat wel door de oorlog, het collectieve schuldgevoel van de Duitsers en hoe daar in jezusnaam mee om te gaan?

Waardering 3,5 ster

23717a13a7e7c0bf8b58ca922c7f352e.jpg

Verslag van Jan Haas

Een hele bekende titel, waarvan ik altijd het verhaal wel wilde weten: De verloren eer van Katharina Blum. Met een minstens zo intrigerende ondertitel: Hoe geweld kan ontstaan en waartoe het kan leiden.

Hoewel het verhaal zich afspeelt in West-Duitsland, worstelend met het nazi verleden, dacht ik dat het verhaal veel meer raakvlak zou hebben met het onderwerp Rote Armee Fraction. Misschien kwam dat ook wel door die ondertitel.
Het verhaal is een aanklacht tegen de riooljournalistiek van o.a. Bild. Böll betoogt dat Bild door onjuist verslag te doen van een misdaad, het daarmee zelf geweld uitlokt, dat Bild in haar artikelen juist zo veroordeelt. Katharina Blum wordt dus slachtoffer van deze handelswijze door Bild en neemt ultieme wraak.
Böll vertelt ons ook direct in zijn boek hoe dat in de praktijk werkt.

In de disclaimer wordt mooi verwoord dat het verhaal op fantasie berust, maar bepaalde journalistieke werkwijze van Bild niet opzettelijk of toevallig zijn in dit boek, maar onvermijdelijk. Om vervolgens het verhaal te beginnen met dat het verslag gebaseerd is op een aantal hoofdbronnen waaronder de verhoren van politie.

Presenteer het als objectieve waarheid, maar intussen verdraai je de feiten zo dat ze jou een artikel opleveren wat de mensen graag lezen en waardoor je tijdschrift goed verkoopt. Dat is alles wat telt, ook als je daarmee dus slachtoffers maakt.Op dezelfde manier als Bild presenteert de schrijver ons een artikel (verslag) dat volgens de schrijver zelf objectief is en dus de waarheid bevat, want gebaseerd op bronnen en verslagen. Het verslag heeft net als de artikelen in Bild een continue onderstroom van een soort ingehouden woede.

Ondanks dat het boek iets beschrijft dat niet alleen aan het Duitsland van de jaren 70 is voorbehouden, doet het toch gedateerd aan. Het geeft daarmee wel weer een inkijkje in die samenleving van BRD en het grote gevoel van onrechtvaardigheid bij mensen als Böll. Toen heette die tegenstelling nog gewoon links en rechts. Het is redelijk duidelijk wat de schrijver beoogt te bereiken met dit boek. Aan de hand van dit voorbeeld verhaal wil de schrijver de lezer inzichtelijk maken hoe riooljournalistiek werkt. De tijdschriftartikel-vorm moet het verhaal dragen.

Ik vond het leuk om het boek gelezen te hebben, maar werd zeker niet van mijn sokken geblazen. Ik waardeer met 3 sterren.

23717a13a7e7c0bf8b58ca922c7f352e.jpg

Verslag van Tea

Door de cover op mijn boek kreeg begon ik dit boek te lezen als een verslag. Een reportage over de lotgevallen van Katharina Blum. Omdat de daad en dader al in het begin bekend zijn is die spanning weg en is de aandacht gericht op het verloop.

Met dit boek klaagt Böll de boulevardpers aan. Het begin was wat mij betreft wat onoverzichtelijk, maar bij het vorderen van het boek kwamen steeds meer details naar voren die het beeld langzaam compleet maakten. Vriendschappen, familie, maatschappelijke verbanden, zakelijke netwerken en vermeend politiek engagement doen allemaal ter zake wanneer iemand schuldig verklaard moet worden. Het zal in de praktijk heus echt voorgekomen zijn en misschien tegenwoordig nog, dat werkelijk elk opgegraven feit gebruikt wordt om iemand als schuldige aan te merken. Heel gênant soms hoe Katharina geconfronteerd wordt met ‘herenbezoek’, er wordt zomaar verondersteld dat zij mannen tegen betaling ontvangt, hoe kan zij anders zo riant wonen en beschikken over een dure ring?

De stijl past bij de inhoud van het boek, alsof je een serie krantenberichten zit te lezen. Böll gebruikt regelmatig wat humor, dat maakt het verhaal wat smeuïger.

Hij wilde zijn reukzin niet definiëren […] , als hij zijn reukzin dan al niet kon definiëren, welke lucht een communist dan wel had […] ‘ (1974-149)

Het taalgebruik vond ik gedateerd en bij de aanpak van het onderwerp en de tijd passen. De jaren ‘70 liggen nog redelijk vers in m’n geheugen waardoor het verhaal redelijk aansloot op hoe die jaren verliepen. In Nederland was er veel aandacht voor de RAF.

Dit was het tweede boek dat ik las van Böll, het eerste was Huizen zonder vaders en dat vond ik van een totaal andere orde, kon me veel beter inleven in de personages en ook het in het onderwerp, het duistere van na-oorlogs Duitsland waaraan Roosje refereerde hierboven. Je vindt het terug in Huizen zonder vaders, geschreven in 1981, een prachtig tijdsbeeld over twee jongens die opgroeien net na de oorlog.

Ik geef De verloren eer van Katharina Blum 3,5 ster. Goed genoeg om gelezen te worden, maar geen euforie bij het lezen van een boek van een Nobelprijswinnaar. Ik wel nog wel eens een derde boek van Böll lezen.

23717a13a7e7c0bf8b58ca922c7f352e.jpg

Tot slot

We zitten alledrie behoorlijk op één lijn, niet Himmelhoch jauchzend, maar ook niet Zum Tode betrübt. Het is ook helemaal niet erg eens een boek te lezen dat anders is dan de verwachting. Het feit dat Heinrich Böll Nobelprijswinnaar is en maatschappijkritische boeken schreef kan een goede reden zijn aandacht aan hem te besteden. Ik vraag me af of hij voor het vak Duits op school nog gelezen wordt.

Reacties zijn welkom, hebben jullie iets te vertellen over dit boek of over ander werk van Böll?



Reacties op: Wil ik lezen met.....De verloren eer van Katharina Blum-Heinrich Böll

Meer informatie

Gerelateerd

Over

Heinrich Böll

Heinrich Böll

Heinrich Böll (1917-1985) is een van de belangrijkste Duitse schrijvers van na de Tweede Wereldoorlog. Voor zijn werk werd hij in 1972 onderscheiden met de Nobelprijs voor Literatuur.