Het lonkende moeras

Eigenlijk doet Rafael Chirbes niets anders dan ons 432 pagina's deprimerend proza voorschotelen. Weergaloos proza, geschreven met een diepgeworteld gevoel voor de menselijke maat en in een stijl die zo meeslepend is dat je er nauwelijks van loskomt. Op het eerste gezicht is dat niet te verwachten: er is vrijwel geen directe dialoog te vinden dus de pagina's staren je als 432 compacte grijze blokken in het gezicht.

Maar het verhaal van Esteban is net zo zuigend als het moeras dat hij op vele plaatsen terug laat keren in zijn dramatische relaas. Esteban zit aan de grond, zijn timmerbedrijfje is failliet en het wachten is op de beslaglegging op het weinige dat hij nog bezit. Het laatste geld heeft hij geïnvesteerd in een dubieus woningbouwproject dat voortijds werd opgeblazen door de economische crisis: dit is het drama van Spanje dat wij slechts uit de kranten kennen.

In doorlopende gedachten vertelt Esteban hoe het zover heeft kunnen komen. Zijn moeilijke jeugd met een liefdeloze vader die getroubleerd uit de Burgeroorlog kwam, zijn grote liefde Leonoor die vertrokken is met zijn beste vriend, de overgebleven familie die als aasgieren zitten te wachten op de erfenis die niet meer bestaat. Alle herinneringen worden vermengd met de ellende in het hier en nu. Zonder middelen en zonder perspectief wijdt hij zich aan het enige dat hem nog op de been houdt: het verzorgen van zijn hoogbejaarde en demente vader.

Chirbes neemt geen enkel blad voor de mond. Hij snijdt alle onderwerpen aan die deel uitmaken van de Spaanse werkelijkheid in crisistijd: de maffiose bouwwereld, de afpersing van illegale arbeid, de vervuiling van beschermde natuur – daar komt weer dat allesbepalende moeras voorbij – en de voortwoekerende Oosteuropese prostitutie. Hij neemt de ruimte en valt daarbij ook nogal eens in herhaling maar de rauwheid van zijn pen contrasteert uitstekend met de steeds duidelijker wordende wanhoop van zijn hoofdpersoon.

Esteban houdt zich vast aan de paar strohalmen die zijn leven nog verlichten. Een potje kaarten met zijn zogenaamde vrienden in het café (in de hoop dat ze geen lucht krijgen van zijn uitzichtloze situatie) en de steun van zijn Colombiaanse werkster (die loyaal en liefdevol is zolang ze betaald krijgt). Op meesterlijke wijze voert Rafael Chirbes ons mee naar het einde, naar de allesomvattende finale die als een zwarte wolk boven Esteban en zijn tragische geschiedenis hangt.

@Dizzie/André van Dijk