Willem Elsschot, terug van nooit echt weggeweest

Geschreven door Nathalie Brouwers, Guy Doms, Kris Smet en Jan Stoel, met commentaar en bijdragen van de leden van Hebban We Love Lit.

Wie las niet Kaas of Villa des Roses voor de verplichte literatuurlijst? Willem Elsschot heeft een aantal stevige klassiekers op zijn naam staan. Deze rasechte Antwerpenaar heette officieel Alfons De Ridder. Hij studeerde af als Licentiaat in de Handelswetenschappen en woonde later in Parijs, Rotterdam en Brussel. Elsschot was onder andere actief als loopjongen, boekhouder en handelscorrespondent. Nadien werd hij reclameman met een eigen reclamebureau (in die tijd een zeer modern beroep). Zo bedacht hij bijvoorbeeld het volgende mosterdvers voor de Gentse fabrikant Tierenteyn:

Geen mostaard is zoo fijn /
als die van Ferdinand Tierenteyn. /
Alle lekkerbekken weten /
er is geen smakelijk eten /
als er geen mostaard wordt bijgedaan. /
Dan pas is men voldaan. /
Maar wat ik nog zeggen wil: /
in mostaard is er veel verschil. /
Die van Tierenteyn Ferdinand /
is de beste van heel het land.

Toch stond Elsschot zeer kritisch tegenover de commerciële zakenwereld. Hij was - uiteraard - niet alleen zakenman, hij publiceerde een tiental romans/novellen, alsook gedichten (onder andere het opvallende ‘Het huwelijk’). Zijn prozadebuut was Villa des Roses (1913). Zijn bekendste werken zijn: Lijmen (1924), Kaas (1933) en Het Been (1938). Na Het dwaallicht (1947) stopte Elsschot met schrijven, hij was van mening dat hij 'uitgeschreven' was.

Kenners omschrijven de stijl van Willem Elsschot als realistisch en sober (het ‘gewone woord’), tragikomisch/cynisch, zakelijk, beknopt, maar toch gevoelig. Ook zijn taal wordt nog steeds als modern ervaren. Het is moeilijk om Elsschot duidelijk te plaatsen binnen een bepaalde stroming: hij heeft immers een heel unieke, individuele en vernieuwende stijl. De schrijfterm ‘Elsschotproef’ is naar hem vernoemd: zoveel mogelijk woorden schrappen uit een tekst, zonder dat de inhoud verloren gaat; om de leesbaarheid te verhogen.

Thema’s die vaak weerkeren in Elsschots werk zijn: het zakenleven, het gezinsleven, religie (de katholieke kerk), menselijk falen, de kleine kantjes van de mens, de stad vs. het platteland, oorlog en oorlogsdreiging, de tijdgeest van het interbellum in Vlaanderen, België en Europa. Hij integreert eveneens voortdurend autobiografische elementen in zijn romans, zoals zijn professionele en persoonlijke ervaringen, de zakenwereld, zijn huwelijk (met Fine), zijn gezin en familie (zijn zonen, zijn dochters, zijn kleinzoon ‘Tsjip’ uit de gelijknamige roman), ... Belangrijke personages die vaak terugkeren in zijn boeken: de sluwe, harde zakenman Karel Boorman en de brave, gevoelige huisvader Frans Laarmans. Beide personages belichten andere facetten van de mens Elsschot.

Literatuurcriticus Menno ter Braak (van het invloedrijke tijdschrift Forum) was sinds de jaren 1930 een groot liefhebber van Elsschot en was ook van groot belang voor het succes van de auteur. Uit hun onderlinge correspondentie blijkt dat Menno ter Braak zelf ook invloed had op het werk van Elsschot: zo vond hij dat de schrijver opnieuw het personage Boorman moest gebruiken in Het Been (als vervolg op Lijmen) en in zijn latere werk (onder andere ook Het tankschip uit 1942). Meer achtergrondinformatie daarover vind je hier.

Het Tankschip: 'Elsschot, een (her)ontdekking'

In deze hilarische novelle (uit 1941) wordt er bedrogen bij het leven. Jack Peeters is met zijn vrouw en een bevriend echtpaar tijdens een uitstap in het Grand Hotel des Ardennes in Bastogne, als de Tweede Wereldoorlog uitbreekt. Peeters is van plan om schatrijk te worden dankzij de verkoop van een tankschip dat in de haven van Marseille ligt. Boorman, een van Elsschots lievelingspersonages, gebruikt Jack Peeters als stroman van een fiscale constructie. Alles wordt in gereedheid gebracht om fors aan belastingontduiking te doen…

Tijdens de leesclubdiscussie ontdekken en bespreken de deelnemers er flink op los. Er wordt verwezen naar een gravure van Dirck Volckerts Coornhert; een andere lezer heeft het over de stijl van Elsschot: 'een nieuwe zakelijkheid, die de auteur samen met Menno ter Braak gecultiveerd heeft.'

Alvast een erg mooie start van de drie leesclubs met Elsschot. Een ideaal verhaal om kennis te maken met de schrijver en zijn schrijfstijl, volgens heel wat deelnemers.

Pensioen: 'Moederliefde, of is het hebzucht?'

Dit is één van de minder bekende romans van Elsschot, waarin het verhaal begint met de Eerste Wereldoorlog, waarna de geschiedenis zich verder ontwikkelt in de oorlogsjaren en het daaropvolgende interbellum. Een Vlaamse moeder ziet haar zoon naar het oorlogsfront vertrekken. Hoe ervaart ze dit? Hoe moet ze dit verwerken? Tevens leiden het militiegeld en een later pensioen van de soldaat tot een stevige discussie en een familiaal conflict.

De leesclubdeelnemers genieten van het originele taalgebruik van Elsschot. Het levert volgens hen een hilarisch boek op. Ook verwijzen de lezers naar de opmerkelijke structuur en intertekstualiteit van deze korte roman. 'Zo’n dun boek en zoveel inhoud om te bestuderen. Elsschot heeft het voor elkaar gekregen.' Dit is slechts één van de ontelbare reacties. Ook het bijzondere, opvallende omslag van Herman Houbrechts krijgt de goedkeuring van de lezers. De ontwerper geeft prompt zijn visie over de cover en zorgt hiermee voor een extraatje.

De verlossing: 'meer dan één verlossing, trouwens'

Een tragikomisch verhaal over het conflict tussen de socialistische vrijdenker Pol Van Domburg en Kips, de eenogige en tevens stuurse dorpspastoor. Het verhaal speelt zich af tijdens het interbellum in een Vlaams dorp ergens in de Kempen.

Het platteland als setting van De verlossing roept bij velen leuke herinneringen op. Ook hier zijn er weer bepaalde personages gebaseerd op familie/verwanten van de schrijver. Typisch Elsschot, dus. 'Vlaamse twist met mythische proporties.' Ook: ‘Een mooi werk, het bevat prachtige zinnen en boeiende gedachten. Het verhaal is sterk en af.' Het zijn slechts enkele quotes uit de lezersrecensies.

De teksten van Elsschot anno 2017 blijken aan intensiteit, actualiteit en frisheid van taal nog nauwelijks aan kracht te hebben ingeboet. Maar in deze tijd waarin de omloopsnelheid van boeken groot is, de ene seller de andere bestseller opvolgt, lijkt een schrijver als Elsschot wat uit beeld te raken en als ‘gedateerd’ beschouwd te worden. En dat is ten onrechte. Hij hoort tot één van de beste schrijvers in het Nederlandse taalgebied.

Het plan van uitgeverij Polis was om 135 jaar na zijn geboorte onder andere een nieuw, jonger lezerspubliek te interesseren voor het werk van deze Antwerpse schrijver. Elsschot, als reclameman, zou het zelf niet beter gedaan hebben. Boeken moeten immers in de boekwinkel opvallen, de lezer moet naar het boek getrokken worden. Het omslag is dan belangrijk.

Herman Houbrechts kreeg de opdracht de covers te ontwerpen. Hij noemt een omslag ‘de vitrine voor het boek’. Hij ontwierp een serie zeer opvallende covers voor Het Tankschip, Pensioen en De Verlossing. Inmiddels zijn de omslagen voor Kaas en Ontgoocheling ook gereed. Iedere omslag ziet er anders uit en de eenheid wordt gevonden in de rug van het boek. 'Ik koos voor een eclectische aanpak waarbij elk boek vormelijk helemaal op zich staat. Dus geen eenduidig uniform concept voor de hele reeks. Maar elke titel een nieuwe grafische aanpak en stijl. Een verschillende kleur (voor elk boekdeel) en een zelfde duidelijke, klare, rustige typografie (voor titel en auteursnaam) die vormelijk niet concurreert met het omslagbeeld.'

• Lees Leven en werken van Alfons de Ridder van Vic van de Reijt;
• Bezoek de website van het Literatuurmuseum in Den Haag. Staat vol met verhalen over Elsschot.
• Bezoek de website van het Willem Elsschot Genootschap of word lid.
• Video: Vic van de Reijt, deel 1
• Video: Vic van de Reijt, deel 2
• Video: Vic van de Reijt, deel 3
• Video: Interview met Willem Elsschot uit 1957 t.g.v. de publicatie van zijn Verzameld Werk
• Jef van Elst over Willem Elsschot in DBNL (Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren)
• Lees Elsschots boeken!