Het Persriool: Vorm én Vent

Het Persriool van Vincent Baumgart liet me denken aan de Vorm of Vent discussie die voor de Tweede Wereldoorlog literair Nederland beheerste. Moet literatuur maatschappelijk geëngageerd zijn – de 'Vent' – , of gaat het om de vorm, de wijze waarop geschreven wordt?
Ik heb lang gedacht dat die tegenstelling heel anders bedoeld was, namelijk of het de schrijver te doen is om een bepaald inzicht, dat hij/zij de lezer wil bijbrengen (de vorm) – waarbij de personages het gereedschap van de schrijver zijn – , of dat het om het portretteren van de personages zelf gaat (de vent), waarbij de personages de inhoud van de roman vormen, en er geen literaire boodschap in het werk verborgen ligt.
Eerlijk gezegd vind ik dit een veel betere oppositie dan de Vorm/Vent tegenstelling die J.C. Bloem oorspronkelijk poneerde. Vandaar dat ik op deze eigen dimensie Het Persriool wil plaatsen. Gaat het hier om de tekening van de personages, of staan zij in dienst van een boodschap van de auteur?
Dat laatste is wat mij betreft het geval; Het Persriool is duidelijk een voorbeeld van een roman die deductief, vanuit een centrale idee, gecomponeerd is. Zo lijkt Baumgart de expositie van zijn roman te baseren op De Val van Albert Camus. Ook in Het Persriool wordt iemand onverhoeds uitgelachen, juist op het ogenblik dat hij zijn triomf incasseert. Anna Husson heeft in haar bespreking van Het Persriool al gewezen op dit leentjebuurspelen bij de Franse existentialisten.

Dat het Baumgart om de 'idee' te doen is, wordt ondersteund door het feit dat ook een ander boek model heeft gestaan voor Het Persriool, namelijk Heart of Darkness van Joseph Conrad. Net als Heart of Darkness is ook Het Persriool een raamvertelling. Zo'n raamvertelling is een klassiek stijlmiddel dat uit de mode is geraakt, maar Baumgart maakt er vakkundig gebruik van. Een dergelijke roman opent met een hoofdpersoon die een rare snuiter tegen het lijf loopt, welke vervolgens zijn verhaal vertelt. In Heart of Darkness is dat het personage Marlow, die op een schip tegen de mast gezeten zijn verhaal doet, in Het Persriool ontmoeten we Jozef, die zittend op het strand zijn levensverhaal vertelt.
Was dit de enige overeenkomst, dan zouden we ook romans van Tolstoj of verhalen van Tjechov als voorbeeld kunnen aanwijzen, maar Baumgart verwijst letterlijk naar het meesterwerk van Conrad, namelijk in het hoofdstuk 'Een kampvuur en een geluksgulden'. Hier ontmoeten we een Amerikaan die Marlon Zuck heet. De relatie met 'Kurz', het geheimzinnige personage van Conrad, en de acteur Marlon Brando, die deze Kurz speelt in de van Heart of Darkness afgeleide film Apocalypse Now, is overduidelijk. Geheel bevestigd wordt onze hypothese op het einde van het hoofdstuk, waar Baumgart zijn Marlon Zuck op Jozefs vraag wat hij van het feest vindt 'Gezellik, gezellik', laat antwoorden, waarop Jozef denkt: 'Afschuwelijk!, afschuwelijk!, bedoel je'. Een directe verwijzing naar de laatste woorden van Kurz: 'The horror, the horror'. Kurz sterft vervolgens, en de oude hippie valt in slaap, gedrogeerd door zijn eigen joint. Is het nu nog toeval dat de hoofdpersoon van Het Persriool 'Jozef' heet en zijn antagoniste 'José'? 

Waarom grijpt de auteur naar zulke stijlmiddelen, vraag je je af. Ik denk dat Baumgart enig snobisme niet vreemd is, maar dat is een argument ad hominem en doet dus niet ter zake.
Bekijken we het boek vanuit de visie dat er een bepaald idee centraal staat, dan blijkt dat het betreffende hoofdstuk, zo ongeveer in het midden van het boek, een sleutelscène vormt. De opportunistische intercedente José heeft op de camping jongeren om zich verzameld om ze te trainen in straatwerving voor een dubieus apenasiel. Met hulp van drank en drugs (joints die door ex-hippie Marlon Zuck bij wijze van service worden verstrekt) verleidt ze de argeloze jongeren voor haar eigen gewin. De parallel tussen deze jongeren en de Afrikaanse wilden in het boek van Conrad ligt voor de hand. Conrad baarde opzien door de keurige Engelsman Kurz te laten verwilderen, Baumgart vertelt ons dat de westerse beschaving slechts millimeters van de verwildering afligt. De jongeren dansen dronken rond een kampvuur, waarnaast als totempalen de kratten bier staan opgestapeld. Het westerse kapitalisme is amoreel, ook als het vermomd is als liefdadigheid. Baumgart: “Kijkend naar de springende silhouetten besefte ik dat de tijd niet van zijn plek te krijgen was. Al had de aarde honderdduizend keer rond de zon gewenteld, de mens wilde nog altijd totems vereren en verdoofd rond een vuur springen.”
Is zo'n gecomponeerde parallel geforceerd? Niet in het minst, want de argeloze lezer zal er geheel overheen kunnen lezen, zo verborgen brengt Baumgart zijn boodschap.
Het Persriool bevat onverholen maatschappijkritiek. Passen we de oorspronkelijke betekenis van de Vorm of Vent dimensie toe, dan kunnen we constateren dat hier geenszins sprake is van mooischrijverij, en juist van een sterk maatschappelijk engagement. De auteur windt er geen doekjes om dat journalisten oppervlakkig gezien de rechtvaardigheid dienen, maar dat hun diepste motief keihard eigenbelang is, en dat personen met een gebrek aan moraal, zoals de intercedente José, het verst komen in de samenleving.
Dankzij de gelaagdheid verdient Het Persriool een klassieker te worden. De roman kan op meerdere niveaus gelezen en begrepen worden, en blijft evoceren.

A. G.