Uiterst urgente (jeugd)roman over het belang van zelf blijven nadenken en zuiver redeneren

Een bloedhete zomer in een fictief Franstalig stadje. Een geheim. Een ontluikende liefde. Spanningen tussen seizoensarbeiders en oorspronkelijke bewoners. Ingrediënten voor de nog altijd urgente en actuele jeugdroman Vallen uit 1994 van Anne Provoost. Provoost, Belgisch auteur, brak door met dit boek dat een enorme bestseller werd. Het is vertaald in vele talen en in ons taalgebied zijn er meer dan twintig herdrukken geweest. Het is zelfs verfilmd. Maar om een of andere reden had ik dit boek tot voor kort nooit gelezen. Omdat het nadrukkelijk als jeugdroman is gepresenteerd destijds?
Vallen gaat over de 16-jarige Lucas. Vanaf de eerste bladzijde weet je dat er iets verschrikkelijks gebeurd is met het meisje Caitlin en dat Lucas daar bij betrokken is. In de rest van het verhaal wordt in een flashback de voorgeschiedenis verteld en word duidelijk wat er precies is gebeurd en hoe het zo dramatisch kon aflopen.
Elke zomer brengt Lucas door in het huis van zijn grootvader, iets buiten een klein stadje, op een heuvel, tegenover een klooster. Zelfs nu zijn grootvader rond kerst is overleden, gaat Lucas met zijn moeder voor de zomervakantie naar dit huis, ook al was Lucas liever bij zijn vrienden in de grote stad gebleven waar hij woont. Maar er is sinds de dood van deze grootvader wel iets veranderd. Mensen in zijn omgeving – behalve zijn moeder, die blijft zwijgen - beginnen te praten over zijn grootvader. Kennelijk weet iedereen iets over deze man behalve Lucas zelf. Hij komt erachter dat het iets te maken heeft met de oorlog en iets met het klooster tegenover het huis. Ondertussen broeit het in het stadje onder aan de heuvel. Er zijn spanningen ontstaan tussen seizoensarbeiders, ‘Arabieren’, en oorspronkelijke bewoners. Er vinden diefstallen plaats en de ‘Arabieren’ worden beschuldigd. Op een dag besluit Lucas zijn haar af te knippen en een alarmpistool te kopen. Vanaf dan komen de gebeurtenissen in een stroomversnelling en lukt het Lucas niet om deze te stoppen.
Waarom is Vallen zo’n groot succes geworden en waarom wordt deze roman nog steeds gelezen, dertig jaar na de verschijning ervan? Allereerst lukt het Provoost bijzonder goed om zich in te leven in de 16-jarige hoofdpersoon die zich niet gezien voelt door zijn omgeving en daarom zeer gevoelig is voor aandacht. Die aandacht krijgt hij van Benoît, oude vriend van zijn opa en iemand met extreem-rechtse ideeën. Via deze Benoît raakt Lucas steeds verder verstrikt in het rechts-extremisme en gaat hij zelfs over tot het gooien van molotov-coctails. Zijn naïviteit is groot maar ook invoelbaar, want welke 16-jarige verdiept zich uit zichzelf in morele dilemma’s en bevraagt zijn ideeën en die van anderen kritisch? Lucas contrasteert mooi met Caitlin, het meisje dat logeert in het klooster tegenover zijn opa’s huis. Caitlin voelt zich net als Lucas aangetrokken tot Benoît, maar ziet ook zijn gevaar: ‘Hij maakt me bang,’ zei ze. (…) ‘Hij trekt aan je. Voel je dat nooit? Als je zit, doet hij je staan. Als je gaat, doet hij je lopen. Hij doet je bloed stromen. Hij verandert je humeur.’ (blz. 182-183). Caitlin roept Lucas op om zelf na te denken en niet zomaar te volgen, maar Lucas geeft daar geen gevolg aan, met die dramatische ontknoping tot gevolg.
In Vallen zien we hoe een tiener gemakkelijk ten prooi valt aan extremistische ideeën en zelfs geweld gaat plegen omdat hij niet echt nadenkt en onzuiver redeneert. Hij trapt in de drogredenen van Benoît ‘Onze idealen zijn gelijk aan die van je grootvader. Zoals hij handelde in het belang van het land, zo willen wij handelen.’ En om geweld goed te praten: ‘De mensenrechten,’ zegt hij (Benoît, S.U.), ‘zegt je dat iets?’ Hij wachtte niet op een antwoord. ‘Iedereen heeft het daar tegenwoordig over. Maar één ding mag je niet vergeten, Lucas Beigne, en dat is: veiligheid is ook een mensenrecht. Ieder individu heeft het recht zich te verdedigen. Kijk maar naar de rechtspraak en je zult zien dat ik gelijk heb: iemand die schiet uit wettige zelfverdediging komt niet in de gevangenis, wel? Wel?’ (…) ‘Juist. En weet je tot welke conclusie ik hier langzaamaan kom? Dat we niet langer moeten rekenen op de politie en op de politici. Zij wonen gezellig in hun villa’s en staan er niet als ons hachje in gevaar is. We moeten onszelf verdedigen, Lucas, want niemand zal het voor ons doen.’ (blz 141-142). Tja. Dan denk ik aan wat er de laatste jaren in ons land en de rest van Europa en de wereld aan de hand is. De opkomst en normalisering van extreem-rechtse partijen, de gewelddadige boerenprotesten, en dan denk ik: lees dit boek, iedereen! Zowel jongeren als volwassenen!

Anne Provoost, Vallen. Oorspronkelijk verschenen in 1994. Gelezen: de jubileumeditie van 2014 met een nawoord van een literair criticus, de uitgever en de auteur. Houtekiet. 278 bladzijden.