Ook Winston Churchill kent zijn twijfels

Over geen enkele regeringsleider is zoveel geschreven dan over Winston Leonard Spencer-Churchill. Hij is er dan ook de figuur wel naar. Zijn karaktertrekken zijn nauwelijks in een A-viertje te vangen. In vrijwel alle boeken ligt de nadruk op zijn status als redder van Europa. Anthony McCartenis daarop geen uitzondering. Op de flap van In duistere tijden laat de ondertitel 'Hoe Churchill de Britten van de afgrond redde' daarover geen twijfel bestaan.

En toch wijkt de auteur juist op dat punt van zijn voorgangers af. Hij leert ons een Churchill kennen die op het punt heeft gestaan om met Hitler vredesbesprekingen te beginnen. Anders dan Chamberlain en Halifax, de gewezen premier en de minister van Buitenlandse Zaken, zijn het bij hem niet veel meer dan enkele momentopnames. Het ogenblik dat Hitler nadat hij een groot deel van Europa onder de voet heeft gelopen ook Frankrijk naar een nederlaag voert ten koste ook van een ontzagwekkende hoeveelheid Britse slachtoffers.

De 10e mei 1940 is voor Engeland en voor heel Europa van significante betekenis. Dan namelijk, op de dag dat de Duitsers Nederland binnen vallen, verkiezen de Britten in arrenmoede de 65-jarige Churchill als hun man. Allerminst van harte. Halifax is de logische kandidaat. Die weigert omdat de banden met het Hogerhuis hem in de weg staan. Churchill krijgt ondanks zijn zwakke reputatie het voordeel van de twijfel. De sublieme redenaar praat tegenstanders naar zich toe.

De blunders bij Gallipoli en de mijnwerkersstaking in Wales en de strijd om de onafhankelijkheid van India doen er even niet meer toe. Het is de ijzervreter die een volk voor zich wint. De leider die in ruime mate van de geneugten van het leven profiteert, naast reeksen sigaren een sloot aan alcohol consumeert, heeft als credo: beter een foute beslissing dan geen beslissing. Dan toch gaat het er een paperback lang over of hij zoals Chamberlain in zijn dagboek beweert op enig moment bereid is Midden Europa, Malta, Gibraltar en Afrikaanse kolonies op te offeren voor een vredesakkoord met de man die hij haat en verfoeit als geen ander wezen op aarde.

De keuze om het leven van honderdduizenden jonge levens op het spel te zetten teneinde een oppermachtige vijand een halt toe te roepen of vrede te sluiten en daarmee zijn land bloed, zweet en tranen te besparen. Churchill’s grootheid stoelt daarin dat hij als een van de weinige regeringsleiders de ware aard van Hitler doorziet en geen schijnveiligheid wenst. Halifax laat zich inpakken tijdens een jachtpartij met de Duitsers, Chamberlain wil geen nodeloos bloed vergieten; Churchill onderkent de noodzaak om dat offer te brengen.

McCarten tekent die worsteling met een krachtige penvoering. Het drama Calais en Duinkerken, waar Britten kanonnenvoer zijn om een grotere slachting te voorkomen grijpt je bij de strot. Het is een voortdurend ‘Doe ie het of doet ie het niet.’

We kunnen ons voorstellen dat de auteur niet iedere kenner kan overtuigen van die andere Churchill. Van de twijfel bij de ijzervreter. De bewijzen naar de ene en naar de andere kant zijn niet hard. Maar McCarthen speelt in geen geval toneel, een tak van sport waar hij naast zijn kunde als filmproducent ook veel verstand van heeft. Een eerlijke poging om de geschiedenis recht te zetten en daarmee de hoon van een volk te riskeren.