Inzicht in Russische worsteling

Dominic Lieven benut de unieke kans om Russische bronnen te bestuderen waardoor hij nieuw licht kan werpen op de oorzaken van de Eerste Wereldoorlog. Die is nauw gelieerd aan de ondergang van Tsaristisch Rusland. In Oorlog & Revolutie is voor het laatste een kleine plaats ingeruimd.

Op tig manieren kan deze oorlog uitbreken. Bondgenoten laten elkaar net zo gauw los als dat ze elkaar omarmen. Dat het uiteindelijk de ultranationalistische organisatie als De Zwarte Hand is die via de moord op Frans Ferdinand de directe aanleiding geeft, blijkt nog het meest verrassend. Deze organisatie destabiliseert het bewind in Servië hetgeen voor Oostenrijk een zaak is van erop of eronder. Een laatste wanhopige poging om ernstig verzwakte Habsburgse Rijk nieuw leven in te blazen. Duitsland ketent zich vast aan de Oostenrijkers, de Russen kunnen hun bondgenoot op de Balkan niet laten vallen, Frankrijk wil de Duitsers mores leren. Toch zijn met name de Russen bevreesd voor een escalatie omdat ze nog druk bezig zijn om de wonden te likken van de nederlaag tegen Japan.

Lieven dicht de pers (Noveje Vremja) in Rusland schandalige invloed toe bij het aanwakkeren van internationale spanning. Een gegeven dat wel heel erg haak staat op het Rusland anno 2015. Nicolaas II ziet een oorlog met Duitsland niet zitten en denkt dat samen met zijn neef daar te voorkomen. Hij is echter niet in staat om het land te leiden, maakt de fout om het Progressieve Blok in de regering (Doema) te negeren en wordt afgezet. De Revolutie die dan uitbreekt heeft catastrofale gevolgen. En Duitsland, dat de overwinning voor het grijpen heeft, krijgt door Amerikaanse inmenging de kous op de kop. Zo kan het dat de beide vijanden een verdrag sluiten waarbij de Russen veel veren moeten laten. Ze raken Finland, Polen, de Baltische Staten en Georgië kwijt. Bij de Vrede van Versailles staan de grootmachten Rusland en Duitsland buitenspel. De bepalingen daarvan vormen indirect de aanleiding tot de Tweede Wereldoorlog.

Het is moeilijk om de auteur in zijn gedetailleerde omschrijving van de Russische onttakeling te volgen. Het aantal poppetjes dat in de 19e en 20ste eeuw aan het touw trekt is zo groot en verschilt zo in opvatting dat de leek geen verwijt treft als hij afhaakt. Toch is dat jammer, want we kunnen met de uitgever meegaan als deze beweert dat de pennenvruchten van Lieven een wezenlijke bijdrage leveren aan het beter begrijpen van de geschiedenis. Waarmee niet gezegd wil zijn dat het kennen van het verleden toekomstige tragedies blokkeert. Integendeel, dat is miskennen van de menselijke grilligheid. Lieven draagt voor de historici zoveel nieuwe gezichtspunten aan dat deze zijn boek als een geschenk zullen moeten beschouwen.

Interessant is de rol van Oekraïne in zijn bespiegeling. Duitsland laat om moverende redenen na het in te palmen en daarmee de geschiedenis een andere wending te geven. Het is niet moeilijk om te doorgronden waar Lieven in zijn analyses staat. ‘Dat slaat nergens op’ en ‘Het ergste is’ zijn voorbeelden van een uitgesproken mening. Hij is er niet gerust op dat de nucleaire dreiging volkeren ervan weerhoudt om een nieuwe wereldbrand te ontketenen. In 1914 is men er zich alom ook van bewust dat een oorlog de beschaving twee generaties terug zet. En toch komt het er van. Wanneer het gezond verstand zegeviert komt het niet zover. Maar in een oorlogssituatie is gezond verstand de onderliggende partij.

Een veelheid aan toegevoegde kennis over de Russische politieke drijfveer met wijdvertakte opvattingen van hoofdrolspelers. Minder goed toegankelijk voor de leek; waardevol voor de historici.