Begint als een pageturner en eindigt als een mindfuck

Alleen lezen als ik dood ben is een boek dat je niet zomaar leest, maar ondergaat. Wat begint als een klassieke ‘ik-ben-benieuwd-naar-de-opdracht’-premisse, ontvouwt zich als een wrange ontboezeming van een man die de wereld niet per se wilde vernietigen, maar het per ongeluk toch (bijna) deed. Of expres. Of allebei. En … langzaam besef je dat je zelf een rol hebt gehad in het hele verhaal.
De auteur, opererend onder het pseudoniem XIX, schrijft met de scherpte van een mes en de melancholie van iemand die zijn dromen bij het grofvuil heeft gezet. Zijn stijl is rijk aan ironie, zelfinzicht, zwarte humor en een filosofische onderstroom die nooit de pretentie krijgt belerend te zijn.
De verteller is een voormalig communicatieadviseur, en dus een professionele manipulator, die via een mysterieuze opdracht de morele afgrond in wordt getrokken. Wat volgt is een vlijmscherpe dissectie van macht, media, farmaceutische belangen, menselijke drijfveren en het narcisme van mislukte genialiteit. Je kunt het zelfs lezen een handleiding in manipulatie. Qua stijl is het alsof Houellebecq en Grunberg samen een scenario schreven, maar Nabokov de laatste revisie deed.
Er zijn passages die existentieel schuren:
“Er bestaat alleen maar waarheid zoals wij de waarheid willen zien.”
Of die bijna terloops een complete morele crisis samenvatten:
“Je kunt beter verbitterd zijn over de wereld dan ontgoocheld in jezelf.”
Of eenvoudigweg briljant geformuleerd zijn:
“Ik had het beter wel gedaan, want nu leed ik onder de straf van het wantrouwen zonder het genot van de misdaad.”
Is het fictie? Of erger: waar? Het boek speelt met het grensgebied tussen waarheid en leugen, tussen bekentenis en sleutelliteratuur, tussen geweten en gewin. De uitgever plaatst in het colofon al twijfels over de waarachtigheid van het verhaal. En precies dat ongemak is waar het boek in uitblinkt: het trekt je mee in morele grijstinten waar zwart en wit niet meer bestaan.
Dit boek is voor iedereen die houdt van literatuur met tanden. Voor lezers die Het Diner van Herman Koch te licht vonden, en American Psycho te hol, die zich bij De Avonden afvroegen of vervreemding altijd zonder explosie moet blijven en bij Elementaire Deeltjes of er een nog cynischer verteller denkbaar is. Voor denkers, twijfelaars en mensen die zich afvragen: “Wat als ik zelf in dat restaurant in Italië zat?”
Alleen lezen als ik dood ben is geen boek dat troost biedt. Het is een spiegel waarin je niet ongeschonden kijkt. Zelden las ik een Nederlandstalige roman die zo scherp, wrang en verontrustend geestig tegelijk is. Dit is literatuur met een detonator.
“Iedereen deed wat ie moest doen. Maar laten we nu maar beginnen aan dit ongelooflijke verhaal.”
Lezen, dus.