De poorten van het paradijs

De poorten van het paradijs (Madih al-karahiya) is de derde roman van Khaled Khalifa die in 1964 in Aleppo geboren werd. Twee jaar na de verschijning van de roman in 2006 werd de publicatie ervan in Syrië verboden nadat het de shortlist van de Arabische Bookerprize haalde. Niet zo verwonderlijk als je weet dat de roman onomwonden verhaalt van de gruweldaden die de seculiere Ba'ath-regering pleegde tijdens de opstand van de fundamentalistische Moslimbroederschap eind jaren 70 en begin jaren 80 van de 20e eeuw. Maar ook de Moslimbroederschap wordt niet gespaard. Tijdens een interview zegt de schrijver dat hij het boek geschreven heeft voor de verdediging van de bevolking van Syrië om te protesteren tegen al het lijden dat ze hebben meegemaakt, als resultaat van de religieuze en politieke dogma's die hun tienduizend jaar oude cultuur hebben proberen te vernietigen.

De hoofdpersoon is een meisje dat opgroeit bij haar drie tantes in Aleppo rond 1980 als de strijd tussen de Moslimbroederschap en de Ba'ath-regering op zijn hevigst is. Het meedogenloze optreden van de Syrische inlichtingendienst tegenover iedereen die kritiek op de regering heeft, drijft haar in de handen van de Moslimbroederschap. Op dat moment is de haat voor andersdenkenden de richtlijn in haar leven. Maar als ze gearresteerd wordt en in een cel beland met andere gevangen verandert langzaamaan haar perspectief. Er blijkt geen verschil te zijn tussen Moslimfundalisten, Marxisten en prostituees. Het zijn allemaal mensen die zo goed en zo kwaad iets van hun leven proberen te maken. Als ze na acht jaar eindelijk vrijgelaten wordt, pakt ze de draad van haar leven weer op. Ze begint opnieuw medicijnen te studeren en laat zich niet meer lijden door haat maar door liefde. Toch zal ze altijd de littekens met zich meedragen van haar tijd in de gevangenis, zowel de geestelijke als de lichamelijke.

Het verhaal is gebaseerd op Khalifa's jeugd in Aleppo die even oud was als de hoofdpersoon toen het geweld tussen het fundamentalisme en secularisme een hoogtepunt bereikte. Doordat de schrijver het zelf heeft meegemaakt, krijgt het boek een intensiteit die soms zo hevig is dat je het boek even moet wegleggen. In elke zin proef je het leven in Aleppo: de rituelen en tradities van het leven van alledag, de liefde die het 'ware' Islamitisch geloof kan hebben maar ook de haat die andersdenkenden ten opzichte van elkaar kunnen hebben. Zo schrijft de auteur gedetailleerd over de martelingen van de Syrische inlichtingendienst, de corruptie en de zelfverrijking van de leiders en de willekeur van de macht. Benen worden keer op keer gebroken, ogen worden uitgerukt en nooit weet je wanneer een eind aan je gevangenisstraf komt.
Maar het boek verteld niet alleen over de gebeurtenissen in de Syrië, het verteld tegelijkertijd over de rol die zowel de Amerikanen als de Russen ten tijde van het conflict hebben gespeeld. Zo wordt er zijdelings verhaald over de Russische inval in Afghanistan en de opkomst van de Taliban.
Een andere verhaallijn gaat over de verandering in een traditioneel moslimgezin door de opkomst van secularisatie. Sommigen, zoals de hoofdpersoon, radicaliseren, anderen proberen zo goed en zo kwaad het leven te lijden door vast te houden aan de eeuwenoude tradities en rituelen en anderen seculariseren en verwestelijken. En het is het coming of age verhaal van de schrijver, die zichzelf portretteert als een moslimmeisje in de pubertijd.

Door deze gelaagdheid is het geen makkelijk boek om te lezen. De indeling in slechts vier hoofdstukken zonder paragrafen maken het er ook niet makkelijker op. Maar wat een verrijking als je je hierdoor niet laat afschrikken. Dan maak je kennis met een schrijver met een grote poëtische zeggingskracht, die met liefde en empathie een testament heeft geschreven voor zijn eigen Syrische volk dat al zoveel heeft moeten lijden.