Een bijzondere vrouw, een prachtig tijdsbeeld

Ze groeide op in luxe, was mooi, charmant, van adel, één van de eerste vrouwelijke diplomaten van Nederland en werd begeerd door vele mannen. Niets in het leven van Alwine de Vos van Steenwijk (1921 – 2012) wees erop dat ze een radicaal andere levensweg zou kiezen dan die voor haar was uitgestippeld. Vanaf begin jaren zestig tot aan haar dood zou ze al haar talenten inzetten voor de allerarmsten in de samenleving. Zij-aan-zij met de Franse priester Joseph Wresinski kreeg ze het voor elkaar dat de samenleving de ogen opende voor het leed dat extreme armoede aanricht.

Astrid Schutte, de schrijfster van Barones tussen de armen, heeft inmiddels al een aardige rij boeken op haar naam staan. Wie haar boek De laatste heer (2021) heeft gelezen, weet hoe ze als geen ander biografisch materiaal kan verzamelen en tegelijk in staat is dit te verwerken tot een maatschappelijk relevant, fijn leesbaar en soms zelfs spannend boek. Schutte verweeft in De laatste heer haar eigen familiegeschiedenis met de ontwikkelingen in de oude standenmaatschappij.
Voor haar biografie van Alwine de Vos van Steenwijk gaat ze nog verder. Aan de hand van het leven van haar hoofdpersoon, schetst ze een beeld van het vooroorlogse aristocratische leven. Hoe meer we daarover te weten komen, hoe beter we kunnen begrijpen wat het Alwine gekost moet hebben toen ze besloot haar privileges én de ooit vanzelfsprekende steun van haar familie en milieu op te geven voor de allerarmsten.

Noordwijk
De hoofdstukken over de jeugd van Alwine lezen als een roman. Alwine woont met haar adellijke familie in de grote villa Bianca in de duinen van Noordwijk. Er is een Franstalige ‘mademoiselle’ en een Zwitserse gouvernante. Drie Duitse dienstmeisjes doen de huishouding. Ondanks alle weelde is de opvoeding sober. De kinderjuf is streng, na het dagelijkse bad wacht een plens koud water en de kachel in de meisjeskamer is ook in de winter uit. Gevoelens houd je voor je.
De kinderen krijgen thuis onderwijs. Ze hebben geen contact met andere kinderen uit Noordwijk. Alwines moeder deed haar best om voor de kinderen enige vrijheid te verwerven. Met effect. De drie oudste meisjes mogen naar het Leidse gymnasium. Onderweg naar school wordt Alwine voor het eerst geconfronteerd met armoede. Ze ziet een troosteloze rij mannen voor het stempellokaal.
De intelligente Alwine behaalt als enige het diploma. Op haar zestiende vertrekt ze naar kostschool in Engeland. Een heerlijk jaar waarin ze een academisch programma volgt en een veel vrijer leven kan leiden met vrouwelijke leeftijdsgenoten.

Oorlog
De oorlog dreigt, maar het leven van barones Alwine blijft in eerste instantie lopen zoals het hoort. Ze wordt net als haar zussen op de huwelijksmarkt ‘gegooid’. Ze komt in het ‘Groene boekje’, La Haye diplomatique et mondain en wordt tot over haar oren verliefd op 2e luitenant Jan ten Bosch. Dit zorgeloze bestaan verandert als de Duitsers Nederland binnenvallen. In haar familie nemen de spanningen tussen de Duits- en Nederlandsgezinden toe. De rebelse Alwine gaat in het verzet, evenals haar geliefde Jan die in handen valt van de Duitsers en in 1943 wordt geëxecuteerd. Het is de eerste maar zeker niet de laatste liefde in haar leven die ongelukkig eindigt.

Naoorlogse jaren
In 1947 solliciteert ze naar een baan als secretaresse op het ministerie van Buitenlandse Zaken. Begin 1948 vertrekt ze naar Washington. ‘A career girl with brains, but she could still double for a Hollywood starlet’, schrijft de Washington Times-Herald over haar.
Alwine besluit als een van de eerste Nederlandse vrouwen diplomaat te worden. Dit kon omdat koningin Wilhelmina na de oorlog het woord ‘mannelijk’ liet schrappen in het reglement van de buitenlandse dienst. In 1954 blijkt dat charme niet de enige kwaliteit is van Alwine. Ze slaagt met vlag en wimpel voor het attaché examen, als beste van haar lichting. Haar eerste plaatsing is in Bonn. Daarna volgen Washington en de OESO in Parijs. Ze lijkt een glanzende diplomatencarrière tegemoet te gaan.

Noisy-le-Grand
In 1960 komt de ommezwaai. Alwine leest in het damesblad Elle over de daklozenkampen rond Parijs, waar een priester blijkbaar in zijn eentje vecht tegen de erbarmelijke omstandigheden. Ze besluit te gaan kijken. De shock is groot. Ook voor de lezer trouwens. Bestond deze onvoorstelbare, mensonterende armoede in de jaren zestig in Frankrijk? Mensen opeengepakt in metalen barakken zonder stromend water, elektriciteit en verwarming? Alwine maakt in het kamp kennis met de charismatische Joseph Wresinski (père Joseph), die haar diept raakt. Een jaar later vertrekt ze definitief uit de diplomatieke dienst.
Haar natuurlijke diplomatieke kwaliteiten en haar vasthoudendheid zijn van onschatbare waarde voor de organisatie. Het is haar verdienste dat de ATD (Aide à Toute Détresse) in 1965 het eerste particuliere initiatief ter bestrijding van armoede is met een eigen onderzoeksbureau. Zij weet het armoedeprobleem tot in de VN op de politieke agenda te krijgen. In 1989 leidt dit tot de VN-resolutie die erkent dat extreme armoede een schending van de mensenrechten is.

Bijzonder
Alwine de Vos van Steenwijk was een bijzondere vrouw die een biografie zoals deze verdient. Ze maakte zeker voor haar tijd en milieu ongebruikelijke, lang niet altijd makkelijke keuzes. De fysiek kwetsbare Alwine gaf haar gerieflijke bestaan op, de zekerheid van haar milieu en zelfs haar relatie met een getrouwde Franse diplomaat. Was het plichtsgevoel? Voelde ze dat zij de kracht in zich droeg om de ellende van de allerarmsten op de wereldkaart te zetten? Of was het toch de liefde voor de Franse priester die haar hiertoe bracht? Haar biografe heeft ontzagwekkend veel moeite gedaan om de persoon Alwine de Vos van Steenwijk te doorgronden. Ze doorzocht archieven, had inzage in privécorrespondentie en foto/filmarchieven en sprak met vele betrokkenen. Ze komt tot de conclusie dat Alwine de Vos van Steenwijk een vrouw was die zich niet makkelijk blootgaf. En eigenlijk doet het er ook niet toe. Haar daden spreken voor zich. Het is de verdienste van Schutte dat ze die met deze boeiende biografie voor vergetelheid heeft weten te behoeden.