Altijd dezelfde lucht inademen

Soms kom je een boek tegen via een onverwachte omweg. In mijn geval was dat een nummer van Taylor Swift – I Hate It Here – dat volgens sommigen losjes geïnspireerd zou zijn op De glazen stolp. Of dat werkelijk zo is, weet ik niet. Wat ik wél weet, is dat de tragedie rondom Sylvia Plath mij triggerde om deze roman te lezen. Dat, en het gegeven dat het verhaal sterk autobiografisch is (of in elk geval zo aanvoelt).

Ik begon zonder uitgesproken verwachtingen. Wat ik aantrof, was een beklemmend portret van Esther Greenwood: adrem en intelligent, maar tegelijk warrig en zoekend. In het eerste deel lijkt haar leven nog enigszins hanteerbaar. Pas in het tweede deel wordt echt duidelijk hoe diep ze wegzakt. Het moment waarop ze in vrijwel elke situatie denkt aan mogelijke manieren om zichzelf van het leven te beroven, vond ik heftig – en tegelijk verdrietig. Niet schokkend neergezet, maar bijna terloops. Juist daardoor komt het zo hard aan.

Wat dit boek sterk maakt, is de afstand die Plath bewaart. Je zit niet volledig opgesloten in Esthers hoofd, maar je blijft ook niet op veilige afstand. Ik herken haar gedachten niet uit eigen ervaring, maar ik voelde wel degelijk mededogen. De druk die op jonge vrouwen in de jaren vijftig lag, blijkt voor Esther te zwaar. Toch voelt het boek niet gedateerd. Mentale gezondheid is tijdloos. Wie niet goed voor zichzelf zorgt, kan langzaam onder die glazen stolp verdwijnen.

De metafoor van de glazen stolp is krachtig: altijd dezelfde lucht inademen, altijd dezelfde druk voelen, met de wetenschap dat er niets zal veranderen. Die verstikking zie je terug in de stijl. Esther springt van gedachte naar gedachte; soms nemen die gedachten pagina’s in beslag. Dat maakte het af en toe lastig te volgen, maar juist daarin wordt haar mentale toestand voelbaar. Vorm en inhoud vallen samen.

Wat dit boek voor mij definitief naar vijf sterren tilt, is dat het blijft nazinderen. Maanden na het lezen denk ik er nog regelmatig aan terug – aan Esther, aan haar gedachten, aan dat gevoel van opgesloten zitten zonder duidelijke uitweg. Dat is zeldzaam.

De glazen stolp is geen prettig boek, maar wel een noodzakelijk boek. Literair sterk, emotioneel eerlijk en verrassend actueel. Bovendien is het voor mij als schrijver een bron van inspiratie: het laat zien hoe innerlijke tragiek verbeeld kan worden zonder opsmuk of melodrama.