Hoop en moed in barre tijden

‘Literatuur is geen luxe, of een hobby, of ‘hogere’ kunstvorm, maar nodig en voor dagelijks gebruik. ‘Om te kan asem haal,’ zoals de Zuid-Afrikaanse dichter Antjie Krog wat jaren terug zei.’

Christine Otten schreef ‘De Ander Bestaat niet’, een pamflet over literatuur als uitweg. Literatuur en kunst bieden een blik op een andere toekomst. Door te schrijven kun je andere werelden en levens verkennen. Hoe de ervaringen van anderen in een andere tijd of cultuur je raken in het hart, omdat ze rijmen met de eigen geschiedenis. Waardoor ze je bewustzijn verruimen.

Otten haalt instemmend de dichter Dean Bowen aan: ‘niemand zegt dat je niet vanuit een personage met een andere culturele achtergrond of kleur zou mogen schrijven. Het gaat alleen om de verantwoordelijkheid waarmee je als schrijver zo’n personage benadert’. Ze voegt daaraan toe, dat het gaat om verantwoordelijkheid én nederigheid, in de zin van respectvol, bescheiden, schatplichtig aan je bronnen. Dat is nooit eenrichtingsverkeer: respectvol gebruiken wat je meemaakt of ziet en het verwerken in je schrijven, laat degeen die je gebruikte de ruimte om er zelf ook iets mee te doen.

Otten begeleidt sinds een paar jaar een schrijfgroep in een gevangenis. Hierover schreef ze een (prachtige!) roman, ‘Een Van Ons’. Openheid, gelijkwaardigheid en het onderlinge respect in de schrijfgroep zorgt voor nieuwe gezichtspunten en waardering als het om schrijverschap gaat, niet alleen voor de deelnemers maar ook voor Otten zelf. ‘Literatuur en het schrijverschap herbergen een potentieel bevrijdende (en daardoor subversieve) kracht, die je op zoveel manieren en juist ook op plekken kunt inzetten waar literatuur wordt gezien als ‘niet voor ons’ of ‘hoge kunst’. Dat komt uiteindelijk de literatuur ten goede, want andere stemmen, stijlen en perspectieven krijgen de ruimte.

In fictie kun je de fysieke grenzen tussen jouzelf en ‘de ander’ opheffen. ‘Fictie biedt de schrijver en de lezer een mogelijkheid te ‘ontsnappen’ aan onze eigen beperkingen; via de strategie van de inleving, empathie, onbevangenheid en het ‘inpluggen’ op het onderbewuste, zowel het individuele als het collectieve.’ Dit biedt zoveel mogelijkheden.

Otten pleit voor het opengooien en democratiseren van de literatuur, voor het zoeken van verbinding, van samenwerking en steun aan elkaar (zoals bijvoorbeeld in het schrijverscollectief Fixdit). ‘Vernieuwing komt van onderop of buitenaf, van degenen die zichzelf in hun werk (opnieuw) moeten uitvinden, stemmen die niet eerder gehoord werden.’

We snakken (bijna) allemaal naar meer samen, zorgen voor elkaar, vangnetten. Een uitweg uit de gouden kooi van het neoliberalisme. Dit pamflet van Christine Otten biedt daartoe inspiratie en geeft handvatten. Ook zijn er meer schrijvers, denkers, kunstenaar bezig met dit thema. Ramsey Nasr, Roxanne van Iperen bijvoorbeeld. Dat geeft hoop en moed in verder beste wel barre dagen.