Recensie 'Xerox' van Fien Veldman: Wie is er nou gek?
De auteur
Fien Veldman kwam in 1990 te Leeuwarden ter aarde. Ze is literatuurwetenschapper, journalist en schrijft fictie. Voor haar debuutroman Xerox schreef ze vooral korte verhalen en gedichten. De verhalen werden gepubliceerd in De Correspondent, EXPOSED, de Fusie en The Stockholm Review of Literature. Ook droeg ze haar werk voor op NPO Radio 1, bij Notes of a Dirty Old Man, op het Young Art Festival en op poëziefestival Dichters in de Prinsentuin. Samen met grafisch kunstenaar Alice Mulder maakte ze het boek Parlement der Dingen.
Ze won eerder een verhalenwedstrijd die uitgeschreven was door De Correspondent. In 2018 bemachtigde ze de toen voor het eerst uitgereikte Elise Mathilde Essayprijs met het essay 'Grenzen, deuren en ogen open. Over het uitgestrekte Nederlandse literaire landschap. De eigen natie in kosmopolitisch perspectief.’
In 2021 verkreeg ze de Joost Zwagerman Award voor haar essay ‘Not really making it’. Het essay behandelt de vraag of je je sociale achtergrond kan ontstijgen. Haar debuutroman Xerox lijkt deels voort te borduren op dit thema.
NB Twee weken vöór het verschijnen van dit boek zijn de Duitse vertaalrechten tijdens een veiling verkocht aan Uitgever Hanser. De belangstelling vanuit het buitenland is groot en dat is uniek voor een nog niet uitgebracht boek van een debutant. De belangstellenden vergeleken Veldman met auteurs als Sayaka Murata, Han Kang en Miranda July
NB 2 Veldman is tevens oprichter van De Bonte Avond, een internetpodium voor schrijvers en makers.
De cover
‘Xerox’ luidt de titel die in wit gedrukte reliëfletters afgebeeld staat op de rode cover. Het reliëf is zelfs speciaal: elke letter is opgebouwd uit opgestapelde A4-tjes. De letter R bevat een velletje dat roodomrand is en bevat het woord Roman in rode schrijfletters. Zonder de achterkant te lezen is het al duidelijk dat een xerox printer een rol zal spelen in dit verhaal. De achterflap bevestigt het vermoeden. De hoofdpersoon voert hele gesprekken met haar haperende printer. Zelf loopt ze ook niet helemaal gesmeerd.
De recensie
‘Xerox’, de debuutroman van Fien Veldman begint als een vrij simpel en luchtig verhaal met de nodige humor. Gaandeweg treffen we ook diepere bodems aan. De schrijfster brengt een kwetsbare – beetje sneue- hoofdpersoon ten tonele maar laat zien dat de rollen misschien juist omgedraaid zijn. Want Veldman beschrijft een maatschappij waarin mensen steeds meer moeten groeien. Tevreden zijn met wat je doet en ‘jezelf’ zijn is ongewenst en wordt geclassificeerd als afwijkend en gestoord gedrag. Maar wie is er nu écht sneu of gek? Is het onze hoofdpersoon of de hypes volgende meute?
‘Kijk maar naar Lucia de B. , die glimlachte te weinig. Zo krijg je levenslang voor sociale onaangepastheid’
De ik-verteller werkt op de print-en postkamer, helemaal in haar eentje. Dat bevalt haar wel, ze is niet zo van de sociale contacten. Ze voelt zich niet op haar gemak bij haar collega’s die een andere sociale achtergrond hebben. Liever praat ze met haar printer, haar zielsmaatje en diepste vertrouweling. Wanneer een aan haar geadresseerd pakket kwijt raakt, slaat de paniek toe. Ze stelt alles in het werk om het vermaledijde ding weer terug te vinden en wordt steeds zenuwachtiger. Haar angsten en schaamte voor haar afkomst deelt ze met haar printer. Zonder hem redt ze het niet. Wanneer haar situatie nijpender wordt, borrelen ook de geheimen uit haar jeugd naar boven.
'Sommige dingen zijn onomkeerbaar, de klei is al gevormd'
Geheimen en gebeurtenissen op jonge leeftijd blijken de basis voor haar angstige gedrag. Middels flashback- vaak cursief gedrukt- zien we flinters van haar verleden. Door deze langzame onthulling wordt de spanning langzaam opgebouwd. Zelfs het weer beweegt mee met haar emoties en wederwaardigheden : van broeierig naar onweer, van lekkages naar ratten die bovengronds komen wanneer ze niet gewenst zijn. Ook maakt de schrijfster het verhaal langzaam meer complex. We beginnen met een pakket en bouwen uit naar een allergie, bijkomende werkzaamheden en inspanningstolerantie.
‘Zo werkt het namelijk, een relatie aangaan met een andere persoon, je loopt altijd het risico met een moordenaar te eindigen’
De absurdheid van het bestaan en de absurdheid van het verhaal lopen op momenten heerlijk langs elkaar. Dat is zowel pijnlijk alsook hilarisch. De gedachten van de hoofdpersoon, haar gedrag en vooral de interactie met haar collega’s doen denken aan de boeken van Sayaka Murata. Ook deze schrijfster hekelt de druk van conventies en laat zien hoe deze individuen elke vrijheid ontneemt en hoe mensen zich in het nauw gedreven voelen door de verwachting van anderen.
De anderen in ‘Xerox’ worden aangeduid met hun functie. Ze heten Product of Baas en staan daarmee op een afstandje in de beleving van de hoofdpersoon. Het bedrijf lijkt daardoor meer een machine dan een plaats waar mensen werken. Efficiency is dan ook het hoogste goed in deze business. Tenslotte is iedereen vervangbaar zoals de hoofdpersoon zal merken. De maatschappijkritiek vindt dan ook regelmatig een weg in het verhaal.
‘… de wereld waarin geweld gesublimeerd is onder lagen van hiërarchie en consumentisme, en waarin de mogelijkheid het in te zetten bijna uitsluitend in de handen van machtige mannen lijkt te liggen’
Het hoofdpersonage maakt uiteindelijk een flinke psychologische ontwikkeling door die de lezer niet onberoerd laat. Van hartverscheurend medelijden en meewarigheid tot intense ontroering aan het eind van dit mooie en fraai geschreven boek: Deze lezer leeft met haar mee.
4 sterren