Leven ten tijde van oorlog

“...”doe mijn hart vandaag geen pijn, door jou, mijn zusje, werd het zwart, jij stak het mes recht in mijn hart… Om schuldig te zijn hoef je geen mes in een art te steken-je hoeft alleen maar geboren te worden. (Zusters, p.14. Oorspronkelijke titel: Сестро, сестро).

In deze verhalenbundel beschrijft Oksana Zaboezjko het leven ten tijde van de Sovjettijd en de latere Oranje Revolutie van 2004. Ze concentreert zich hierbij op de vrouwelijke rol en stem. Zaboezjko volgt door de verhalen heen alle belangrijke perioden in een vrouwenleven.

De eerste twee verhalen Zusje, mijn zusje en Meisjes kunnen als afzonderlijk en gezamenlijk verhaal gelezen samengevoegd worden; beide vertellen over Darka, die een doodgeboren zusje heeft. De gevoelens en ervaringen van haar moeder worden in uitgebreide tonende zinnen verteld en daarnaast is het opvallend dat Zusje, mijn zusje vooral in de je-vorm wordt verteld. Dit zorgt voor een “stel je voor”-effect, waardoor de lezer zich beter kan voorstellen hoe het is om op te groeien in een Oekraïens gezin ten tijde van de Sovjet-Unie.
Meisjes wordt in de derde persoon verteld, waardoor er iets meer afstand ontstaat tussen de lezer en de hoofdpersoon Darka. Leentje-het-reetje is een nieuw meisje op school, dat al snel veel aandacht trekt. De eerste ontluikende liefde en seksuele ervaring tussen twee meisjes wordt verteld tegen de achtergrond van politieke onrust.

Oksana Zaboezjko beheerst de scherpzinnigheid tot in de puntjes en laat politieke thema’s subtiel terugkomen in de verhalen. De parallellen worden tussen neus en lippen door genoemd en staan vaak tussen haakjes. Er zijn verwijzingen naar het collectivisme van de Sovjet-Unie, politieke inmenging van de Russen en vliegtuigcrashes. Dit dient vooral de toenmalige actualiteit over de Oranje Revolutie van 2004, waarin mensen de straat op gingen om te protesteren tegen de pro-Russische president Janoekovytsj. Uiteindelijk werden in 2005 nieuwe verkiezingen gehouden.

Zaboezjko geeft weer dat Oekraïne veelzijdiger is dan de stereotypen: westerse media hebben vaak het idee gevoed dat het land nooit democratisch is geweest, terwijl Oekraïne eeuwenlang het Litouwse wetboekmodel heeft gevolgd. "En in Kyiv gold vanaf 1494 het Maagdenburgs recht, net als in andere Oekraïense steden, dus hoezo, verdomme nog aan toe, hebben wij geen justice gekend?!" (Zusters, p.88). In Een album voor Gustaaf klinkt er vanuit het ZIJ-personage kritiek op de sensatiezucht van het nieuws en de korte aandachtspanne van mensen. Ellende lijkt door nieuwsconsumenten snel vergeten te zijn, doordat er ander nieuws voor in de plaats komt. De Nederlandse journalist Gustaaf zoekt foto’s voor zijn boek, maar toont weinig begrip van de werkelijke situatie.

Zaboezjko laat haar inzicht op het gebied van politiek en filosofie spreken en verwerpt clichébeelden met historische feiten. Ze geeft een stem aan de mensen die een onderbelichte rol hebben in de politiek; vrouwen, taxichauffeurs en een jong meisje midden op het Maidanplein zijn de helden. De schrijfster kent haar personages en weet interessante en levendige werelden op te roepen. Zelfs in een ogenschijnlijk klein verhaal over een ambachtelijke handschoenmaker weet ze het politieke en filosofische denkvermogen op te roepen. In het laatste verhaal staat de moeder-dochterrelatie centraal en daarmee ook het intergenerationele; het verleden werkt door in het heden. Zaboezjko weet de waarheden van het leven hier goed weer te geven in relatie tot de volgende generatie.

Zaboezjko zelf zette haar werk voor Kyiv, totdat ze in 2022 tijdens een verblijf in Polen te horen kreeg dat er in haar thuisstad een luchtaanval van de Russen was geweest. Sindsdien verblijft ze in onvrijwillig ballingschap. Zaboezjko’s essay Mijn langste boekentournee (oorspronkelijke titel: Najdovshe Vidriadzhennia) beschrijft de recente persoonlijke en maatschappelijke ontwikkelingen. Zaboezjko's werk is momenteel actueler dan ooit.

In het licht van de huidige oorlog in Oekraïne is de bundel Zusters weer actueel; censuur en Russische dreiging zijn volop aanwezig. Het is dan ook geen toeval dat de Nederlandse vertaling van deze bundel uit 2005 nu uitgegeven is. Een interessant detail: Marieopol is ook tijdens eerdere Russische revoluties een strategisch punt geweest. Daarnaast is de oorlog waar voor gevreesd werd sinds 2014 werkelijkheid geworden.

Tenslotte het volgende citaat uit Zusters, dat weergeeft dat oorlog alleen maar verliezers kent:
“…” want dat je in werkelijkheid iets wat leeft, of het nu een bloem is, een konijntje, een mens of een land, juist niet kunt hebben: je kunt het alleen maar vernietigen- de enige manier om hard te maken dat het je bezit is. (Zusters, p.40)