Wat een Taalschat!

“De woorden van Grimm, een liefdesverklaring”. Günter Grass.
Vertaling: Jan Gielkens.

Een goed gedocumenteerd biografisch verhaal over de gebroeders Grimm en hun woordenboek door Günter Grass. Ook een ‘liefdesverklaring’ aan de Duitse taal zoals de Grimms die in hun Deutsches Wörterbuch in kaart brachten. Eenmaal aan het boek begonnen, blijkt het heel boeiend je eens te verdiepen in de ontstaansgeschiedenis van een woordenboek. Zeker in de historische context. Niet direct een sexy onderwerp? Grass pakt dit zeer origineel aan. Vertelt in negen hoofdstukken het verhaal middels de letters uit het alfabet. Gebruikt als leidraad woorden die met die letters beginnen. Maar Grass doet meer. Verweeft woorden met historische betekenis en vindplaatsen uit het werk van Grimm met woorden uit het hier en nu. Ziet anderzijds juist aanleiding woorden en begrippen te behandelen die (nog) niet in de tijd van Grimm aan de orde konden komen. Heel interessant. Niet allen voor de fijnproever. Al zal niet de grote massa dit allemaal gaan lezen. Minimaal enige affiniteit met taal en/of geschiedenis zal drijfveer zijn om dit boek te gaan (uit)lezen.

Wie aan het boek begint, ontdekt al snel dat het niet gemakkelijk lezen is. De vertaler schrijft in zijn nawoord terecht: “…het lezen van de boeken van Grass is geen lichte arbeid”. Grass - winnaar van de Nobelprijs voor de Literatuur (1999) - schrijft prachtig. “Lange zinnen dus, moeilijke zinnen ook vanwege zelden ‘normale’ inversies, permanente verwijzingen naar historische, actuele of persoonlijke feitelijkheden maar dan vertekend en genuanceerd door Grass’ structurele stijlmiddel: de groteske. De lezer moet bij elke zin zijn best doen. Dit geldt ook voor de Duitse lezer”. De vertaler slaagde er uitstekend in dit ook voor de Nederlandse tekst te behouden. Een prachtig voorbeeld van één lange zin over het woord aber beslaat bijna twee pagina’s oftewel 51 zinnen. ( pag. 43-44)

Ik vond het een rijk boek. Op zichzelf al een taalschat! En actueel. Door vele onderwerpen, invalshoeken en facetten waarmee verleden en heden prachtig worden vervlochten. Vooral in het nawoord maakt de vertaler het juiste perspectief van dit werk duidelijk. “Grimms Wörter” is namelijk het derde deel van de memoires van Grass, na “De rokken van de ui” (2007) en “De Box” (2009). Grass meende dat zijn “Grimms Wörter” onvertaalbaar zou zijn. Jan Gielkens laat op voortreffelijke wijze zien dat Grass daarin ongelijk heeft gehad. Grass gaf alle vertalers volledige vrijheid. Volgens Gielkens werd het toch ‘een gewone Grass’, waarvan hij er al een aantal heeft vertaald. Bij de hand genomen door Gielkens ervaart de lezer zijn liefde voor de Duitse en zeker ook Nederlandse taal. Dit was voor mij een eerste kennismaking met Grass. Ik verheug me nu al op de beide andere delen van zijn memoires. Ik laat mij graag leiden door Gielkens.