Russische oorlogswinter

De Australische Steven Conte was bankmedewerker, ober, schoonmaker, taxichauffeur en model voordat hij schrijver werd. Voor zijn werk werd hij onderscheiden met de hoogste literaire prijs van Australië, de Prime Minister’s Literary Award. (bron: achterflap)
Paul Bauer is tijdens de oorlogswinter van 1941 legerarts in het Duitse leger. In eerste instantie zijn de Duitse troepen goed opgerukt in Rusland maar met de komst van de winter, komt het front vast te liggen. Paul Bauer komt met zijn kompanen aan op het landgoed wat eens toebehoorde aan Leo Tolstoj, de beroemde Russische auteur van o.a. Oorlog en Vrede. Dat is best bijzonder omdat het Russische leger tot dan toe alle huizen van waarde vernietigd had voordat de Duitsers arriveerden. Maar de bewaarders van Jasnaja Poljana, aangevoerd door Katarina Dmitrievna, konden dat niet over hun hart verkrijgen. Wel zijn alle kostbaarheden verdwenen of veilig opgeborgen. Katarina heeft de dagelijkse leiding over het landgoed en dat blijft zo, ook nu de Duisters er een veldhospitaal gaan vestigen. Katarina steekt haar aversie tegen de Duisters niet onder stoelen of banken maar op de een of andere manier komt ze, zolang ze meewerkt, er mee weg. De weken verstrijken. Paul heeft regelmatig contact met Katarina, hij is de enige officier die de Russische taal redelijk verstaat en ook een beetje spreekt. Katarina, die zich in eerste instantie hatelijk gedroeg tegenover alle Duitsers, wordt toeschietelijker naar Paul. Ze houden beiden van literatuur en hebben daar gesprekken over, eerst oppervlakkig, later diepgaander. Ze leren elkaar beter kennen en Katarina doet regelmatig een beroep op het gezonde verstand van Paul om de erbarmelijke toestand waarin de achtergebleven Russen verkeren, wat te verlichten. Maar dat brengt Paul in een lastig dilemma. Hij krijgt hiervoor geen toestemming van zijn direct leidinggevende, de Duisters zijn zelf ver door hun voorraden heen en kunnen niets missen voor de in hun ogen minderwaardige Russen. In eerste instantie is het front nog ver weg maar naarmate de winter vordert en alles en iedereen in zijn ijzige greep heeft, komt het steeds dichter bij Jasnaja Poljana. Het wordt tijd om keuzes te maken, onmogelijke keuzes, voor zowel Paul als Katarina.
Het landhuis aan het front is een indringende roman die je laat nadenken over de scheidslijn tussen goed en kwaad. Wie bepaalt wat goed is en wat fout? In deze oorlogssituatie zijn alleen maar verliezers. In eerste plaats natuurlijk de Russische bevolking die door hun soldaten aan hun lot worden overgelaten en zich moeten overleveren aan de Duitse bezetters. Niet genoeg te eten, extreme koude, niet voldoende medische ondersteuning, ongewenste intimiteiten, een enorme waslijst van zorgen. Maar de Duitsers zijn evengoed slachtoffers. Jongens nog, die na een training van een week als slachtvee naar het front worden gestuurd. Zonder fatsoenlijke kleding om hen te beschermen tegen het ijzige klimaat. Worden ze aan het front niet meteen afgeslacht dan zijn ze óf afhankelijk van het militaire veldhospitaal voor gruwelijke amputaties óf ze worden er dusdanig opgelapt dat ze weer terug kunnen naar het front. Wat is beter zou je je kunnen afvragen. En als het tij keert, de Duitsers gevangen worden genomen – of erger- en de Russen de dominante rol weer overnemen, wat dan, oog om oog, tand om tand? Of zijn de Russen beter in staat tot menselijkheid? En weer wat is goed en wat is fout?
Een verhaal dus dat je niet loslaat. De auteur brengt de hierboven beschreven problematiek in een verhaal over Paul en Katarina, twee tegenpolen die elkaar onder de verkeerde omstandigheden hebben leren kennen. Aan de omstandigheden kunnen ze niets veranderen, wel aan hun mindset.
Ik heb al veel gelezen over de Tweede Wereldoorlog en zeker ook over de opmars van de Duisters in Rusland en later hun smadelijke aftocht. Toch is de auteur erin geslaagd me te verrassen met een wat andere kijk op de situatie, ik bleef het hele boek geboeid lezen. De schrijfstijl is vlot en aangenaam, het resulteert in een prima boek, vier sterren.