Waar verhaal om van in actie te komen

Met een groep activisten voer kapitein Carola Rackete (1988) over de Middellandse Zee om vluchtelingen op weg naar Europa te redden van de gevaren op zee. Wekenlang dobberde de groep rond tussen Libië en Lampedusa, met te veel kwetsbare mensen in slechte conditie aan boord. De Italiaanse autoriteiten wilden het schip niet binnenlaten en ook andere Europese landen pasten ervoor om de vluchtelingen aan land te laten gaan. Dat vroeg om drastische maatregelen: Rackete besloot om zonder toestemming aan te leggen en de vluchtelingen een kans op een beter leven te geven.

De premisse voor Tijd voor actie klinkt als een heldhaftig avonturenverhaal, maar wie het nieuws in 2019 heeft gevolgd, weet dat Racketes belevenissen aan boord van de Sea-Watch 3 echt gebeurd zijn. Ze vormen de rode draad door dit boek. Toch neemt het avontuur betrekkelijk weinig pagina’s in beslag. De nadruk van Racketes relaas, geschreven in samenwerking met schrijfster Anne Weiss, ligt op hoe het zover heeft kunnen komen.

In Europa hebben we te maken met migratie, of de regeringen en de inwoners dat nu leuk vinden of niet. In de media is er vooral aandacht voor het probleem dat de toestroom voor ons, het rijke noorden, betekent. Rackete wil een tegengeluid geven: de mensen uit Afrika verlaten hun huis en haard niet omdat ze de Europeanen hun baan, woonruimte of normen en waarden willen afpakken, maar omdat ze niet anders kunnen. De situatie in hun land van herkomst is zo nijpend, dat ze alles op het spel zetten, tot hun eigen leven en dat van hun kinderen aan toe, om een plek te vinden waar ze wel kunnen leven. Tekenend is de inleiding: een grimmig sfeerportret van de situatie is Tsjaad door milieuactiviste Hindou Oumarou Ibrahim.

Rackete gaat ook in op de oorzaak van het grote verschil tussen het rijke, comfortabele Europa en het barre Afrika. Door eeuwenlange uitbuiting en systemen die zichzelf te lang in stand hebben gehouden, is de verdeling van geld en grondstoffen volledig scheef geraakt. De klimaatcrisis maakt dit probleem alleen maar groter. Daar waar de mensen al zo weinig hebben, worden ze ook als eerste getroffen door problemen die voor het rijke noorden nog te veel als ver-van-mijn-bed-show voelen. Als wij niet snel ons verbruik aan banden leggen, dan voorziet Rackete op korte termijn een ramp, die iedereen zal treffen.

Afwachten is dus geen optie meer, het is tijd voor actie. Hiermee motiveert Rackete niet alleen haar eigen beslissingen, maar spoort ze ook haar lezers aan om in actie te komen. Tijd voor actie pleit voor democratische actie: regeringen vragen, nee, eisen om een rechtvaardige verdeling. Afstappen van een destructief systeem.

Maar als je dit probleem democratisch wil aanpakken, wat doe je dan met de meerderheid in democratische Europese landen, die hun comfortabele leven te danken heeft aan het bestaande systeem en (nog) niet bereid zijn om daar afstand van te doen? Daarbij gaat het niet alleen om grootverdieners die gemakkelijk met wat minder af kunnen, maar vooral ook om de Europeanen die het minst profiteren van hun welvaart hier en als eerste de gevolgen zullen voelen van een drastische omslag. Racketes standpunt is rigoureus; ruimte voor tegenargumenten laat ze niet. De noodzaak voor haar standpunt wordt duidelijk genoeg in dit boek, maar het gebrek aan nuance is ook een valkuil. Tijd voor actie is slechts 192 pagina’s lang – inclusief een uitgebreide bronvermelding – en leest vlot weg. Daar was echt nog wel ruimte geweest om in te gaan op de andere kant van de medaille en haar pleidooi op die manier nóg sterker te maken.

Als je in actie wil komen, dan is het lezen van Tijd voor actie alvast een goede stap. Het boek legt duidelijk uit waar het fundamentele probleem zit en laat je zien waarom niet de vluchtelingen zelf, maar het systeem de oorzaak is. Inzicht is altijd een goede motivator om niet alleen je eigen gedrag te verbeteren, maar ook op een vreedzame manier de noodzaak aan anderen aan te tonen. Bovendien gaat de opbrengst van dit boek naar het goede doel borderline-europe – Menschenrechte ohne Grenzen.