De wortels van het Rusland van nu liggen in het verleden

Deze recensie werd eerder gepubliceerd op mijn blog GraagGelezen.

Wie Rusland wil begrijpen, moet het water op. Dat is de premisse van Michel Krielaars in zijn nieuwste werk ‘Rivier van bloed’. De Wolga is niet zomaar een rivier; met haar 3.500 kilometer is het de langste van Europa en de onbetwiste ziel van het Russische rijk. Krielaars, voormalig correspondent en Ruslandkenner bij uitstek, neemt de lezer mee op een cruise die balanceert tussen toeristische melancholie en historische gruwel.

Het boek volgt de loop van de rivier: van de bescheiden bron in de Valdajmoerassen tot de uitmonding in de Kaspische Zee. Krielaars weeft zijn eigen reiservaringen — inclusief ontbijtjes met gerookte zalm, roerei en de onvermijdelijke vroege wodka — naadloos samen met diepe historische analyses.

De titel ‘Rivier van bloed’ is geen overdreven marketingterm. Krielaars legt haarscherp de link tussen het verleden en het heden. Hij trekt parallellen tussen de Opritsjnina (de bloedige geheime politie) van Ivan de Verschrikkelijke en het huidige bewind van Poetin. De boodschap is duidelijk: de drang naar een imperiale macht en het onderdrukken van de eigen bevolking zitten diep in de klei van de Wolga-oevers gebakken.

"Het hart van Rusland is de bron van de ideeën en mythes die het land gevormd hebben: een macht die het uiteenvallen van zijn rijk nog altijd niet accepteert."

“Iedereen die in de Sovjet-Unie geboren is, heeft vanaf zijn vroegste jeugd te horen gekregen dat hij of zij Lenin absolute dankbaarheid verschuldigd is. De dissident Vladimir Boekovski schreef over de door Lenin geschapen Sovjetmens: ‘Hij eist geen bijzondere vrijheden, leest geen verboden boeken, vraagt niet om naar het buitenland te mogen reizen, protesteert niet tegen de plaats en het tijdstip van zijn geboorte. Hij weet nog niet hoeveel hij te danken heeft aan de Sovjetstaat en de geliefde Partij; hij zou niet zo rustig in zijn wagentje op zijn fopspeen liggen sabbelen als zij niet onvermoeibaar voor hem zouden zorgen…’ “

Wat het boek bijzonder sterk maakt, is het menselijke aspect. Terwijl Krielaars in de bibliotheek van zijn geheugen duikt naar de wreedheden van Stalin, zingt hij op het dek traditionele liederen met zijn medepassagiers. Deze Russen kiezen vaak voor de stabiliteit van het nu boven de chaos van de jaren negentig, zelfs als dat betekent dat ze hun ogen sluiten voor de herhaling van de geschiedenis.

‘Rivier van bloed’ is veel meer dan een reisverslag. Het is een compacte, toegankelijke cultuurgeschiedenis die essentieel is voor iedereen die de huidige geopolitieke acties van het Kremlin wil duiden. Want de Russen die zelf wél nadenken, verzetten zich er meestal niet tegen omdat Poetin voor stabiliteit zorgt. Niemand wil de Boris Jeltsin-jaren terug, hij staat in Rusland bekend als 'de sloper van de Sovjet-Unie'. Krielaars schrijft met de autoriteit van een wetenschapper en de pen van een verhalenverteller.

‘Rivier van bloed’ is een uitstekende koppeling tussen literatuur, kunst en politiek. Het geeft bovendien context aan de huidige Russische expansiedrift.
Voor de lezer die puur een vrolijk reisverhaal zoekt, kan de constante confrontatie met de bloedige historie zwaar vallen. Maar ja, dat is Rusland.