Het lezen van een roman 2.0

In De roman als overlevingsstrategie schopt Tim Parks tegen verschillende heilige huisjes van de literatuurwetenschap. Zijn belangrijkste punt? De biografie van zowel schrijver als lezer moet belangrijker worden in het literaire debat.

Na het lezen van de inleiding van De roman als overlevingsstrategie moet ik even ademhalen. Als literatuurwetenschapper kreeg ik tijdens mijn studie een aantal regels mee die niet te omzeilen waren: bij het interpreteren moet je een tekst op zichzelf zien, zonder daar de achtergrond van de auteur bij te betrekken. En bij die interpretatie betrek je al helemaal niet jouw ervaring als lezer. Die waarden zet Parks direct bij het grofvuil. Dat is misschien sterk geformuleerd, maar in dit boek worden wel enkele vanzelfsprekendheden over het lezen van literatuur tegen het licht gehouden. Denk daarbij aan kwesties als: waarom wordt het lezen van literatuur altijd als iets goeds gezien? Ik vind het een spannende benadering. Zal Parks erin slagen om zijn standpunten op een overtuigende en begrijpelijke manier uit te leggen?

De schrijver slaagt hier zeker in als hij zijn belangrijkste punt uitlegt: waarom is de levensgeschiedenis van de schrijver en de lezer zo belangrijk in het begrijpen van literatuur? Hij gelooft niet dat gebeurtenissen uit het leven van de auteur een-op-een terug te lezen zijn in zijn werk, maar vaak zijn wel bepaalde kernwaarden terug te zien. Deze ideeën zijn vaak eerder in het leven van de auteur gevormd – denk bijvoorbeeld aan de normen die ouders hun kinderen meegeven. De roman kan dus niet uit het leven worden gelicht om, vooral door academici, te worden ontleed als iets dat losstaat van de auteur. Geen enkele schrijver schrijft uit het niets en als je deze biografie kent, snap je met welke conflicten, spanningen en frustraties hij soms te maken heeft. Het schrijven van een roman kan een manier zijn om deze dingen te onderzoeken. Lezers zijn volgens Parks ook geen objectieve wezens. We reageren vaak het heftigst op literatuur als het onze eigen visie op de wereld bekrachtigt of verwerpt. Het is haast onmogelijk om neutraal te reageren op een tekst. De boeken die ons bijblijven roepen emoties bij ons op, positieve of negatieve.

De beweringen in De roman als overlevingsstrategie worden getest aan de hand van voorbeelden uit de Engelstalige literatuur. Hier schuilt voor de Nederlandse lezer wellicht een gevaar. Als je niet thuis bent in het werk van Dickens, Lawrence of Joyce, blijft het betoog op een theoretisch niveau hangen. Je weet dan niet genoeg van de voorbeelden uit deze romans om de aannames tot leven te wekken.

Tegelijkertijd zijn het juist deze voorbeelden die het boek verlevendigen wanneer Parks probeert te reconstrueren hoe een boek tot stand is gekomen. James Joyce streefde bijvoorbeeld zijn hele leven een roemrijk bestaan na. Deze bewijsdrang had alles te maken met de mensen die het dichtst bij hem stonden: zij waren allemaal spectaculaire mislukkingen. Zijn vader kon zich niet ontworstelen aan armoede en overmatig drankgebruik. Dit straalde af op de jonge James, die wel iets van zijn leven wilde maken. Parks laat zien dat deze worsteling terug te zien is in het werk van Joyce. Zijn karakters meten zich altijd aan iemand anders om hun identiteit te bepalen.

Het meest verrassend is het hoofdstuk waarin Parks op aandringen van zijn uitgever iets over zijn eigen achtergrond vertelt. Als hij beweert dat het leven van de schrijver niet los te zien is van de tekst, dan moeten we ook iets meer weten over het leven van de auteur van het boek dat we nu aan het lezen zijn. Dat Parks hier moeite mee heeft, heeft volgens hem alles te maken met zijn christelijke opvoeding. Het wereldbeeld van zijn ouders was simpel: iets was goed of fout. Op de voorgrond treden door een hoofdstuk te wijden aan je levensverhaal, hoort in zijn hoofd nog steeds tot de laatste categorie.

In De roman als overlevingsstrategie wordt het leven en het werk van de schrijver dus in elkaars verlengde gezien. Deze aanname doet bij mij nog steeds alarmbellen afgaan. Niet omdat het faliekant onwaar is, maar omdat mijn academische achtergrond ervoor heeft gezorgd dat dat ik dit nog steeds een groot taboe vind. Parks zou mijn reactie waarschijnlijk als volgt samenvatten: dit zegt meer iets over mij dan over zijn boek.