Stoner van John Williams. (bevat spoilers)

De eerste 100 bladzijden van Stoner moest ik wennen aan de enigszins onderkoelde, sobere schrijfstijl.
Verplaats je echter naar het boerenland van ‘ergens’ in de USA in de tijd van voor de 1e wereldoorlog. Het leven is hard. De ouders van Stoner ploeteren zich door het leven, het zijn eenvoudige boeren. Klagen doen ze niet. Stoner is voorbestemd later de boerderij van zijn vader over te nemen. Na schooltijd helpt hij zijn vader op het land waar hij maar kan.
Maar hij kan goed leren en besluit op een gegeven moment dat hij zolang mogelijk wil leren. In die periode van grote werkeloosheid wordt hem echter een baan aangeboden op dezelfde universiteit als waar hij studeerde. Hij gaat Engels doceren.
Hij ontmoet Edith, een meisje uit een welgestelde familie en trouwt met haar. Het is echter een tamelijk ongelukkig huwelijk. Er is veel afstand en kilte tussen beide partners. Edith wil veel dingen naar haar hand zetten, zonder zelf veel moeite te doen. Stoner laat eigenlijk voortdurend over zich heen lopen zonder het zich te beseffen. Hij probeert het zijn vrouw en dochter Grace (verwekt na een aanval van – wat ik zou noemen – een hysterisch verlangen naar het bezit van een kind) zoveel mogelijk naar de zin te maken. Zelfs als Edith hem zijn studeerkamer afneemt omdat ze er iets anders van wil maken, en Stoner wordt afgescheept met een kamer op het Zuiden waar het ’s zomers bloedheet is en ’s winters ijskoud; een kamer die een stuk kleiner is dan zijn studeerkamer en waar af en toe tijdelijk rommel wordt gedumpt door Edith.
Maar Edith is een ander mens als ze bezoek ontvangt; dan is ze hartelijk en goedlachs terwijl ze tegen Stoner koel en afstandelijk is. Stoner heeft een goede band met zijn dochter, maar Edith drijft zelfs hun dochter bij hem vandaan. Zogenaamd omdat Edith vindt dat vader het te druk heeft met zijn werk. Stoner wordt een eenzame man.

Een mooie passage uit het boek vond ik de beschrijving van het moment dat hij in zijn kille werkkamer zit ’s avonds als het donker is. Buiten ligt een deken van sneeuw. Hij knipt het lamplicht uit en kijkt naar buiten. Geluiden worden geabsorbeerd door de sneeuw; het is doodstil. Op een gegeven moment voelt het alsof hij buiten zichzelf treedt. De tijd staat stil en hij lijkt wel op te gaan in een begripvolle, helende zuiverheid. (Eigenlijk heb je voortdurend het gevoel dat Stoner te goed is voor deze wereld, vanwege het egoïsme, egocentrisme van anderen. Het is een integer mens, vredelievend, sober en eenvoudig; zelf heeft hij dat niet eens door.Hij ondergaat veel dingen, aanvaardt ze zoals ze zijn. Behalve voor wat betreft de inhoud van zijn lessen; voor de kwaliteit daarvan vecht hij desnoods).

Op school had Stoner al sinds jaar en dag twee goede vrienden, waarvan de ene doodgeschoten werd tijdens diensttijd in de 1e Wereldoorlog en de tweede, Gordon, later een bestuursfunctie krijgt op dezelfde universiteit als hij. Stoner is ondertussen een zeer geliefde docent. Alle leerlingen lopen met hem wég. Zijn werk is ook zijn lust en zijn leven. Hij wordt op een gegeven moment gevraagd hoofd te worden van de vakgroep Engels, maar dat wil hij niet. Hij heeft het naar zijn zin tussen zijn studenten, en wil geen bestuurstaken erbij hebben. Holly Lomax wordt ervoor aangenomen, een enigszins gehandicapte man, die zeer eerzuchtig en conservatief is. Lomax vraagt Stoner op zekere dag een, eveneens gehandicapte, student in zijn klas op te nemen, terwijl er eigenlijk geen plaats meer voor is. Maar Stoner doet het dan toch maar. Het blijkt tijdens de colleges al snel dat deze student, Charles, ondermaats is, hoewel hij wel een grote bek heeft. Uiteindelijk moet hij examen doen en Stoner moet hem een onvoldoende geven. Lomax is het daar absoluut niet mee eens en er wordt besloten dat een paar docenten hem nog een kans geven om daarna gezamenlijk te kijken hoe hij het er dan af brengt. Maar ook ditmaal geeft Stoner hem een onvoldoende. Hij houdt teveel van zijn vak om het te laten verkwanselen door iemand, die dan later incapabel voor de klas zou komen te staan. De rest van de commissie is het niet met hem eens, uit zwakte en meeloperij met Lomax eigenlijk, die nét zijn vaste aanstelling heeft en dus niet zomaar ontslagen zou worden.
Tijdens zijn lessen doet Katherine, mee. Een studente van in de twintig, die de colleges als hoorzitting volgt, teneinde de leerstof te gebruiken voor haar dissertatie. Hij krijgt een gepassioneerde relatie met haar. Ze passen ontzettend goed bij elkaar. Als zijn vrouw Edith met haar dochter een week gaan logeren bij Edith’s ouders, huren Stoner en Katherine een blokhut in de ongerepte natuur. Ze zijn dolgelukkig, maar snel erna moeten ze hun relatie opgeven omdat er over ze gekletst wordt.
Stoner wordt ziekelijk en snel ouder als hij vijftig is. Maar hij geeft niet op,gaat gewoon door. Zijn dochter Grace groeit op, en moeder Edith streeft naar populariteit voor haar dochter. Grace wordt dat ook inderdaad, maar moet het bekopen met een onverwachte zwangerschap. Grace trouwt voor goed fatsoen en een half jaar later komt haar man om in de oorlog.
Grace raakt verslaafd aan alcohol. Ze woonde toch al ver weg en keert niet terug naar de woonplaats van haar ouders.
Tegen de tijd dat Stoner vijfenzestig jaar is, beginnen Lomax en zijn trawanten toespelingen te maken op een snelle pensionering van hem, maar Stoner voelt daar nog niets voor. Op 65 kan hij vrijwillig met pensioen, maar pas op zijn 67e zou het moeten. Lomax biedt hem zelfs een hoogleraarschap aan als mooie afsluiting van zijn carrière
Op 65 jaar, maar Stoner geeft daar niets om.
Binnen een jaar krijgt Stoner echter darmkanker. Hij versnelt daardoor zijn vertrek aan de universiteit, zonder iemand van die reden op de hoogte te brengen. Al snel wordt hij zo ziek dat hij bedlegerig wordt. Medicijnen maken dat de werkelijkheid wat naar de achtergrond verdwijnt. Hij overdenkt zijn leven in een enkel helder ogenblik, probeert af en toe nog wat herinneringen op te halen tegen zijn vrouw. Maar dan sterft hij.

Een prachtig boek van John Williams