Pak dat podium en vlam

Wie afwijkt van de norm valt al snel buiten de groep. Je bent immers anders dan de rest. In het beste geval word je bestempeld als excentriek, vaker zal je horen dat je raar, gek of dom bent. Zeker als kind ga je dat geloven. Wanneer iedereen het zegt, moet het wel waar zijn, toch? Gevolg: je schaamt je kapot en trekt je terug. Een eenzaam leven ligt op de loer.

Dat zelfopgelegde kluizenaarschap kun je echter voorkomen. Of achter je laten, indien je er al middenin zit. Daartoe moet je je gêne recht in het gezicht aankijken en zeggen: ‘Hallo schaamte’. En daarna het gelijknamige boek lezen van de Deense psychotherapeut Ilse Sand. Zij roept haar lezers op de ‘schaamte frontaal tegen te spreken’ zodra die weer eens schreeuwt: ‘Er is iets mis met je. Je kunt wel inpakken. Graaf je in. Verstop je’. Vind de moed je schaamte van repliek te dienen, betoogt ze, ‘zodat je je kan ontwikkelen, kan opbloeien en jezelf kan omarmen.’

In negen vlot leesbare hoofdstukken legt de auteur uit ‘hoe schaamte ontstaat, hoe het kan dat sommige mensen zich veel meer schamen dan waar ze realistisch gezien reden voor hebben, hoe je kan onderzoeken of schaamte achter sommige van je problemen ligt en hoe je aan de slag kunt gaan met je schaamte, zodat je een grotere innerlijke vrijheid bereikt.’

Die schaamte is er overigens in diverse smaken. Het boek somt er twaalf op, die gaan van een tikkeltje gêne, via je erg opgelaten voelen tot regelrechte zelfhaat. Je af en toe een beetje generen is overigens geen probleem. Integendeel, het geeft een mooi signaal af dat je over de grenzen van je gesprekspartner of groep dreigt te gaan. Zonder al te veel gezichtsverlies kun je je gedrag gauw weer op je omgeving afstemmen en blijf je dikke vrienden met collega’s, buren en familie.

Het gaat pas fout als er sprake is van chronische schaamte, door Sand omschreven als ‘een overweldigend onbehagen, dat dagen kan aanhouden’. Angst voor ‘verdere ontmaskering en voor uitstoting door de gemeenschap’ ligt daaraan ten grondslag. Om dat laatste voor te zijn, vertrekken de schaamtevollen dan maar zelf. Met juist datgene tot gevolg waar ze zo bang voor zijn: isolatie.

Die strategie moet dus nodig op de schop. De oefeningen die elk hoofdstuk afsluiten bieden hulp bij het vinden van tactieken die wél werken. Zoals bij jezelf nagaan wat je remt om vrijuit te spreken, het opstellen van een lijst met schaamtevolle situaties en aan minstens drie mensen vragen hoe je op ze overkomt. Op die manier leer je jezelf beter kennen en ben je uiteindelijk minder kwetsbaar voor wat anderen van je vinden.

Dat lukt echter niet van vandaag op morgen, waarschuwt de auteur. ‘Het inzicht hoe naar je vroege leven was kan veel verdriet geven en het kost tijd om dit te leren omarmen. Er zullen veel emoties opkomen en ook die hebben tijd nodig om weer op hun plek te vallen, samen met een nieuw inzicht in jezelf.’ Bovendien, zo stelt ze, moet iemand die is uitgehongerd door een gebrek aan liefde met kleine hapjes beginnen. Te grote doses kan het uitgemergelde gestel simpelweg niet aan.

Vraag vooral ook om hulp, drukt Sand haar lezers op het hart. Dat kan een goede vriend(in) zijn, een psychotherapeut of een psycholoog. Voorwaarde is wel dat deze helper zich goed in andere mensen kan inleven en – heel belangrijk – meer luistert dan praat.

Zo kom je na verloop van tijd terecht bij de ondertitel van het boek en kun je de angst loslaten dat er iets mis met je is. Dat is namelijk absoluut niet het geval, benadrukt Sand keer op keer, want ‘met jou is niets mis. Je bent precies zoals je moet zijn’.

Wees daarom niet bang om jezelf te zijn en lekker mee te doen. Ga niet in een hoekje zitten en laat je daar ook door anderen niet neerzetten: “Nobody puts Baby in a corner”. En jou ook niet! Dus pak dat podium en vlam!

Deze recensie is geschreven op basis van de eerste druk (2022) en verscheen – nét iets anders – ook in Nieuwe MensaBerichten.