Een dappere, tijdloze roman over verlangen, geloof en de strijd om vrijheid

Deze recensie werd eerder gepubliceerd op mijn blog GraagGelezen.

Het is een gedurfde opgave: een meesterwerk uit 1927, dat bekendstaat om zijn complexe modernistische structuur, hertalen voor de lezer van nu. Ilona van Hilst is die uitdaging aangegaan met Eva, het tweede deel in de September Classics-reeks. Het resultaat is een roman die aanvoelt als een pas gepoetste spiegel: de reflectie is historisch, maar de helderheid is volkomen eigentijds.

“Ze kunnen het nu zonder te lachen, en zonder verlegenheid of schaamte zeggen. Alsof ze langzaam zijn gaan geloven in het bestaan van die vriend, die niet bestaat: Theo, de zieke jongen die David zijn gedichten toevertrouwt en hem opdraagt ze aan haar te laten lezen. Ze hebben hem samen geschapen en nu is hij echt.”

Eva is geen traditionele biografie, maar een reis door de lagen van een bewustzijn. We volgen Eva vanaf haar achttiende jaar — een rebels, joods-orthodox meisje dat de grenzen van haar wereld aftast — via haar huwelijk en ontdekkingen in het socialisme, tot aan het moederschap.

“Waarom is het hier zo moeilijk om jezelf te zijn? Het is niet eenvoudig om te weten hoe ze zich moet gedragen, zoals de anderen.”

Wat deze roman zo krachtig maakt, is niet zozeer wat Eva meemaakt, maar hoe ze het verwerkt. In een tijd waarin vrouwen geacht werden een vastomlijnde rol te spelen, weigert Eva een statisch object te zijn. Ze twijfelt, begeert (ook haar eigen sekse en haar leerlingen), en corrigeert zichzelf voortdurend. Van Bruggen ving hier de universele strijd tussen het 'sociale masker' en de 'ware drift'.

Een van de meest fascinerende aspecten van het boek — die in deze bewerking uitstekend tot zijn recht komt — is de introductie van Theo Vermeer. Theo is een hersenspinsel, een fictieve dichter bedacht door Eva en haar broer David.


Door Theo te gebruiken als vehikel voor hun diepste emoties, laat de auteur zien hoe taal en verbeelding net zo 'echt' kunnen zijn als de fysieke wereld. Het raakt aan een kernvraag van het modernisme: als wij de wereld alleen via onze eigen subjectieve blik kunnen waarnemen, bestaat er dan wel een 'harde' waarheid? Voor Eva zijn woorden en dromen even vitaal als zuurstof.

“Ik kijk naar de wandelende wind. Ik kijk naar de stralende hemel. En daar ligt de stad. Zoveel jaren van mijn leven heb ik daar doorgebracht.
Ik laat die jaren door mijn vingers glijden, zoals een straaltje droog glinsterend zand. Als kind kon je eindeloos met zand spelen. Je pakte een handvol, je hand stond strak van de spanning, je liet het lopen en ineens was je hand leeg. En dan deed je het weer opnieuw. Het is me jarenlang bijgebleven. Zo laat ik de jaren door mij heen stromen.”

De kracht van Ilona van Hilsts bewerking zit in het behoud van de bewijstzijnsstroom. Deze 'stroom' van gedachten, herinneringen, bewuste en halfbewuste gevoelens, stemmingen, verlangens en associaties die kenmerkend zijn voor het mentale proces van de mens en waarmee schrijvers hun personages van binnenuit trachten te beschrijven, blijft vloeien, maar de drempelvrees die de oorspronkelijke tekst soms opriep, is weggenomen. De lezer wordt niet langer gehinderd door verouderd taalgebruik, waardoor de scherpe, analytische geest van Carry van Bruggen directer binnenkomt.

Je voelt de zilte lucht van de Waddenzee en de bedompte sfeer van de oude treinstellen, maar bovenal voel je de beklemming van de preutsheid waartegen Eva zich verzet.

“Want in mij brandt een spanning die alles uit balans brengt. Zo ontstaat de storm. Het eeuwig geschonden, eeuwig herstellende evenwicht… Stormen en passaten. Mijn broer, mijn broertje, David – hij offerde zichzelf op, om boete te doen. Zo herstelt het evenwicht zich opnieuw.”

Eva is een tijdloos portret van een vrouw die weigert zichzelf te versimpelen om in een hokje te passen. Het is een intellectueel én emotioneel verhaal dat bewijst dat de worstelingen van honderd jaar geleden — over identiteit, seksualiteit en de zin van het bestaan — nog steeds de onze zijn.