Littekens van een vlucht

Vluchten is ingrijpend. Ook volgende generaties merken de gevolgen. Je ziet het verdriet bij je (groot)ouders, je hebt weinig of heel andere familiefoto’s. Ignatieff heeft het verhaal van zijn grootouders op papier gezet, op basis van het Russische familiealbum met foto’s en de verhalen van zijn ooms en vader. Het verhaal is herkenbaar en tegelijk uniek. Herkenbaar, omdat alle verhalen van Russen die na de Russische Revolutie vluchtten in grote lijnen hetzelfde zijn. En omdat de levens van de aristocratie in het tsarenrijk natuurlijk uitgebreid gedocumenteerd zijn. Het verhaal is ook uniek, omdat geen familie gelijk is.

Het eerste hoofdstuk is niet om door te komen. De hoogleraar had hier duidelijk de overhand. Daarna is het heel leesbaar. Ignatieff brengt de Russische elite van na ‘Oorlog en Vrede’ en voor Nicolaas II tot leven. Heel herkenbaar als je eerder biografieën van tsaren hebt gelezen of Russische klassiekers uit die tijd. De vlucht tijdens de Russische Revolutie leest als een pageturner. Het moet diepe indruk hebben gemaakt op de jongens, de ooms en vader van Ignatieff.

Grootvader ziet de wereld om hem heen instorten. Hij wilde het liefst boer worden, maar werd minister in de regering van tsaar Nicolaas II. Want zo ging dat al generaties in zijn familie: je diende als de tsaar je riep. Hij was een vooruitstrevende liberaal, probeerde binnen zijn mogelijkheden het onderwijs te hervormen. En toch zag hij het tsarenrijk afbrokkelen, kon het eerst niet geloven en toen het zover was, belandde hij in een depressie.

Enter grootmoeder, die onvermoede krachten bleek te bezitten die zij als geboren prinses nooit nodig dacht te hebben: afdingen, op hoge benen verhaal halen bij de revolutionairen, koken voor grote gezelschappen en je zoons een goede opleiding geven. Fascinerend hoe in een paar jaar hun leven volledig overhoop lag. En vooral hoe daarna iedereen op zijn eigen manier zijn weg zocht en meestal vond.

Het laatste hoofdstuk vond ik aangrijpend. Alle kinderen Ignatieff hebben littekens van de vlucht in hun leven. De een meer dan de ander. En die ene die juist gedijde (Vladimir). Ik was nog wel nieuwsgierig naar hoe de broers Ignatieff terecht zijn gekomen. Je leest er wel iets over en tegelijk is er ook veel dat niet verteld is.

Dat was ook niet het doel van dit boek. Ignatieff wilde het verhaal over het Russische verleden van zijn familie waar nauwelijks over gesproken werd op papier zetten. Zodat zijn kinderen en neefjes en nichtjes en iedereen daarna weet waar zij ooit vandaan zijn gekomen: "Maar ik wil de weg gebakend en verlicht achterlaten, zodat zij net als ik de voor hen liggende duisternis tegemoet kunnen reizen, zeker van de weg achter zich" (p. 290).