Nicolaas Beets beschreven (1814-1903)

Nicolaas Beets beschreven (1814-1903)
Uitgeverij Prometheus uit Amsterdam gaf ene kloek en degelijk boek uit van Rick Konings, onder de titel ‘God, gezin en vaderland’, met als ondertitel ‘De eeuw van Nicolaas Beets (1814-1903).
Het is een lijvig, maar enorm goed gedocumenteerd boek geworden, met soms fraaie foto’s en illustraties. Het is een omvangrijke en ook diepgravende studie geworden over een negentiende-eeuwse Nederlandse auteur, de predikant-dichter Nicolaas Beets. Vooral bekend geworden als auteur van de ‘Camera Obscura’, waarvan al tijdens zijn leven 21 drukken zijn verschenen. Een unicum! Hij schreef dit meesterwerk onder het pseudoniem Hildebrand.
Konings heeft vele onderdelen van Beets’ rijke archief geraadpleegd. Zie de grote bibliografie achterin het boek!
Nicolaas Beets, waarvan ik als student ook reeds zijn ‘Camera Obscura’ las als onderdeel van verplicht lezen van een groot aantal boeken voor het behalen de oude Hoofdakte bij het onderwijs. Herinneringen daaraan komen weer boven. Drie bekende verhalen in dat boek waren: 1. De familie Stastok; 2. Een onaangenaam mens in de Haarlemmerhout (een kritikaster die vol humor wordt beschreven) en 3. De familie Kegge (een satire, die de spot drijft met een man die het nogal hoog in de bol heeft). Zijn boek is en was voor de tijd waarin hij het schreef (de eerste druk verscheen in 1839) een beeld van de Nederlandse samenleving. Dat gaf bij de lezers een levendige herkenning, deed hen humor en realiteit , maar ook satire beleven. Daardoor was het voor veel lezers een toegankelijk boek.
Beets’ leven strekte zich uit van het bewind van koning Willem I tot dat van koningin Wilhelmina. Veel over wat er in die jaren zich afspeelde in ons land weerspiegelt de culturele en religieuze ontwikkeling uit dat tijdperk.
Reeds als student theologie werd Beets beroemd met het schrijven van poëzie en ook zijn negen delen tellende serie ‘Stichtelijke uren’. Ook schreef hij preken uit. Men beschouwde Beets in de protestantse burgerlijke cultuur in zijn dagen als een bekend en gewaardeerd man. In Heemstede ving Beets zijn ambtelijke werk aan. Later vertrok hij naar Utrecht. Hij trok volle kerken. Was getrouw in zijn pastoraat. Eens bezocht hij een stervende cholerapatiënt in de gemeente Utrecht. Deze besmettelijke, gevaarlijke ziekte, belette dominee Beets niet om de patiënt te bezoeken en met hem te bidden. Familieleden wezen hem op het gevaarvolle van deze daad. Maar hij vond zelf dat hij zijn arbeid moest doen.
Honings noemt de prediking van ds. Beets orthodox-conservatief. Hij had een duidelijke afkeer van Schriftkritiek en modernisme. We lezen dat hij zich theologisch verwant wist met mannen van het Réveil zoals Isaäc da Costa.
Honings legt de totale figuur Beets uit: vanaf dat hij de Haarlemse student was, afkomstig uit een burgerlijk milieu, tot de enigszins zwaarmoedige student-auteur, van een verliefde man tot aan de tijd dat hij een orthodox predikant was. Beets was een sleutelpersoon in de culturele wereld van de negentiende eeuw. Honings brengt die persoon duidelijk weer tot nieuw leven in dit prachtige boek!
De auteur gebruikte voor het samenstellen van dit boek onder andere persoonlijke brieven van Beets (er staat er ook eentje afgebeeld), dagboeken, preken en gedichten, archieven van literaire verenigingen en recensies in kranten en tijdschriften uit de negentiende eeuw.
Honings waardeert de liefdevolle omgang met anderen en zijn beminnelijke karakter. Beets stond voor waarden als het gezin, de religie, de nationale identiteit en de burgerlijke moraal.
Het schitterende boek van Rick Honings draagt bij aan een brede cultuurhistorische context en een rehabilitatie van Nicolaas Beets! Voor alle literatuurliefhebbers en mensen die meer terug willen lezen over Beets: een grote aanrader! (11 maart 2026).

C. van den Bovenkamp