Iedereen kan dader van extreem geweld worden

Iedereen kan een dader van extreem geweld worden, hoewel mannen vanwege overheersende genderpatronen dat veel vaker zijn dan vrouwen. Dat is voor mij de belangrijkste conclusie in ‘Angstaanjagend normaal’ van Alette Smeulers.

De schrijver is hoogleraar internationale misdrijven en verklaart in haar boek verschillende soorten daders, zoals de destructieve leider, de fanaticus, de carrièremaker, de profiteur, de gestoorde gek en de volger. Van elke groep geeft ze voorbeelden die ze haalt uit perioden uit deze en de vorige eeuw, bijvoorbeeld de uitvoerders van de Holocaust, moordenaars van het regime van Videla in Argentinië, Amerikaanse militairen in Vietnam en Islamitische terroristen van IS en Al-Qaeda.

Veel van de daders zijn “angstaanjagend normaal”, een definitie die Smeulers ontleent van Hannah Arendt, die Adolf Eichmann zo noemde. Ze volgen hun leiders, denken het juiste te doen en zouden onder vredige omstandigheden nooit zulk gewelddadig gedrag vertonen. Andere daders zijn wel psychisch gestoord, sadistisch of profiteren van het leed dat ze anderen aandoen. De auteur benadrukt dat haar dadertypes niet star zijn: sommige daders beginnen in de ene groep en eindigen in de andere. Soms passen ze in meer dan één profiel of is hun positie niet 100% duidelijk.

Het gruwelijkst vond ik het om te lezen over de kindsoldaten, zoals die zijn ingezet tijdens de oorlog in Oeganda. Nog meer dan volwassenen zijn kinderen beïnvloedbaar en kunnen ze zelfs op jonge leeftijd onder dwang gruwelijke misdaden plegen.

Het boek van Smeulers was voor mij geen openbaring, want zeker over nazidaders heb ik al veel gelezen (en geschreven). Voor mij bevestigde het vooral mijn beeld dat ik al had, dat daders vaak gewone mensen zijn die onder extreme omstandigheden verschrikkelijke dingen doen. Daders hebben verschillende motivaties en achtergronden, maar staan vooral op tijdens perioden van oorlog, geweld en onrecht. Het enige wat we hiertegen kunnen inzetten is het internationaal recht en mensenrechten. En we weten allemaal dat het hiermee momenteel niet al te best gaat.

‘Angstaanjagend normaal’ is heel toegankelijk geschreven en kan ik iedereen aanraden die zich wat verder wil verdiepen in extreme misdaden dan de clichés en vooroordelen over daders. Het hoopvolle is dat we middelen hebben om te voorkomen dat mensen (inclusief wijzelf) daders worden. Een boodschap die in onze instabiele tijd heel belangrijk is.