De reis is interessanter dan de bestemming

In ‘De Overbodigen’ wordt de tocht gevolgd van twee echtparen die samen een langeafstandswandeling maken over de Cotswold Way in Engeland. Het verhaal wordt geheel verteld en gezien door de ogen van de hoofdpersoon Herbert. Hij is een bekende bioloog, onsympathiek, mediageniek en overtuigd van zijn intellectuele en morele superioriteit. Naast Herbert lopen zijn vrouw Yvonne evenals Alicia en Martin, de ouders van de vriend van hun dochter mee. Het was Yvonne die Alicia en Martin had uitgenodigd om mee te wandelen. Herbert was daar niet heel gelukkig mee.

Al direct in het begin van het boek wordt duidelijk dat er bij aanvang van de wandeltocht iets, een incident, heeft plaatsgevonden. De spanning hierover wordt gedurende het boek zorgvuldig opgebouwd. Ook leren we gedurende het verhaal Herbert beter kennen en maken we kennis met zijn levenshouding, visies en opvattingen. Koch heeft in interviews aangegeven dat hij met Herbert opzettelijk heeft gekozen voor een hoofdpersoon die moreel discutabel is. Het boek draait dan ook om thema’s als macht, morele zelfrechtvaardiging, het recht van de sterkste en de vraag wie ‘overbodig’ wordt geacht in de samenleving. Deze thema’s worden uitgewerkt in de context van het incident dat aan het begin van de wandeling heeft plaatsgevonden, en daarmee ook ten opzichte van zijn mede-wandelaars waaronder zijn vrouw Yvonne, maar ook in de context van ervaringen van Herbert uit het verleden en heden en zijn visie op andere mensen, zoals de vriend van zijn dochter, een van de zoons van Alicia en Martin. Alhoewel het verhaal is gebaseerd op wat zwaardere thema’s wordt een en ander niet tot op het scherpst van de snede uitgewerkt. Naast vraagtekens bij het morele aspect dient zich overigens ook de vraag aan of Herbert zelf niet eens ontzettend moe wordt van zichzelf en al zijn overpeinzingen…

Tijdens het lezen dient zich wel enige vergelijking op met de eerdere roman van Koch, ‘Het Diner’. Allereerst door de setting waarin ouders, twee echtparen, centraal staan in het verhaal maar ook door een incident dat heeft plaatsgevonden, de persoonlijkheden van de hoofdpersonen en thema’s als morele ontsporing en groepsdynamiek. In ‘Het Diner’ worden de thema’s echter vooral uitgewerkt in de relatie tussen ouders en kinderen en in ‘De Overbodigen’ veel breder in een meer maatschappelijke context.

Koch ziet maar eigen zeggen de Cotswold als een bewust gekozen idyllische achtergrond in contrast met het morele verval van de personages. Om dat duidelijker naar voren te laten komen had dat idyllische best wat verder uitgewerkt of benadrukt mogen worden. De setting waarin het verhaal zich afspeelt is uitwisselbaar met andere. Koch heeft in interviews overigens ook aangegeven dat de aanzet voor de roman voortkomt uit een persoonlijke ervaring tijdens een wandelvakantie in Engeland, waarbij hij zich bedreigd of onrechtvaardig behandeld voelde.

De plot ontwikkelt zich opeens heel snel en is enigszins ongeloofwaardig. In die zin is de reis tijdens het lezen van het boek interessanter dan de bestemming. Niets mis mee en het boek zet wel aan tot nadenken over de thema’s die aan de orde komen.