De vermorzeling van het goede

Salman Rushdie (1947) heeft zijn naamsbekendheid waarschijnlijk meer te danken aan de doodsbedreigingen aan zijn adres, dan aan zijn boeken. Niet dat zijn boeken slecht zijn, in tegendeel zelfs, maar het zijn geen makkelijk weg te lezen kaskrakers voor een groot publiek. Dat geldt zeker ook voor ‘Shalimar the clown’, zijn14e boek, dat verscheen in 2005. Ondanks de misschien vrolijk aandoende titel is ‘Shalimar the clown’ een tragedie. Op twee niveaus: een liefdestragedie én een geopolitieke tragedie. Die twee niveaus zijn in het boek knap door elkaar heen geweven.

De liefde, dat is de jeugdliefde van Boonyi en Noman - alias Shalimar the clown. De twee zijn op dezelfde dag geboren en groeien samen op in een idyllisch dorpje hoog in de bergen van Kashmir. In het dorp wonen de meest fantastische karakters, het is bijna sprookjesachtig. De liefde van Boonyi en Noman en de normen en waarden van hun omgeving zorgen al snel voor een huwelijk. Een huwelijk dat vooral voor Boonyi wat te vroeg komt. Want zij droomt van meer en groots en meeslepend. De tragedie start als de Amerikaanse ambassadeur Max Ophuls, charmeur als hij is, zijn oog op Boonyi laat vallen. Zij grijpt haar kans. Onterecht, blijkt al snel, want de ambassadeur is al snel op haar uitgekeken. En de bedrogen Noman zint op een vreselijke wraak.

De geopolitieke tragedie schuilt in de tragische geschiedenis van Kashmir. Een paradijselijke plek, hoog in de bergen van de westelijke Himalaya, waar moslims en hindoes eeuwenlang in harmonie samenleefden, kunst maakten en theater, en niet te vergeten het ‘Banquet of 60 Courses Maximum’, een culinair hoogstandje dat geen enkele machthebber wilde missen. In de koloniale tijd was de regio onderdeel van Brits Indië, maar na het uiteenvallen van de kolonie in India en Pakistan valt deze regio tussen wal en schip. Veel Kashmiri willen een eigen staat, India stuurt zijn leger eropaf en Pakistan financiert terroristen en extremisten.

Deze grote geschiedenis van legers en oorlogen vermengt zich in het boek prachtig en bijna symbolisch met de liefdestragedie. Het laat zien hoe Kashmir steeds verder verscheurd raakt door oorlog en haat, hoe de tolerante cultuur van het gebied wordt verpletterd door extremistische krachten en hoe uiteindelijk iedereen daar slachtoffer van is. Rushdie schrijft prachtig, in mooie zinnen, met fantastische karakterschetsen van zijn hoofdpersonen en alle bijfiguren. Het zware politieke is overgoten met een laagje magisch realisme en ironische humor. En de mooiste passages? Die gaan over dingen die zo gruwelijk zijn dat ze alleen indirect, bijna poëtisch beschreven kunnen worden.

Wat iets minder sterk is, is de uitwerking van de gevoelens, de liefde tussen Boonyi en Noman, de aantrekkingskracht tussen Boonyi en Max, de haat van Noman. Al die gevoelens worden wel benoemd, maar nergens spatten ze echt van de pagina’s af. Juist doordat de karakters symbool staan voor bevolkingsgroepen blijven ze wat vlak of clichématig. Dat wordt gelukkig ruimschoots goed gemaakt door de vele pluspunten. ‘Shalimar the clown’ is een boek om langzaam in je op te nemen, om volop te genieten van de mooie zinnen en originele vondsten, van de vele literaire verwijzingen en de humor, van de knappe manier waarop de verschillende verhaallijnen met elkaar zijn verweven, en natuurlijk om te leren over de geschiedenis van Kashmir.