De kracht van woorden, een ode aan de vertaler en een waarschuwing voor de prijs van vooruitgang

Deze recensie werd eerder gepubliceerd op mijn blog GraagGelezen.

R.F. Kuang, die ik al kende van Katabasis, heeft met Babel, of de noodzaak tot geweld een meesterwerk afgeleverd dat ergens tussen een historische roman, een academische verhandeling en een felle anti-koloniale aanklacht in zit. Het is een boek dat je niet alleen leest; het is een boek dat je dwingt om kleur te bekennen.

Het meest briljante aspect van Babel is zonder twijfel het magiesysteem. Vergeet toverstokjes of spreuken; in de 19e-eeuwse wereld van Kuang draait alles om zilverstaven en etymologie.
We volgen hier Robin Swift, een Chinese wees die door de kille professor Lovell naar Oxford wordt gebracht. Voor Robin lijkt Oxford in eerste instantie een utopie. Samen met zijn vrienden Ramy, Victoire en Letty vormt hij een hechte groep buitenbeentjes in de ivoren toren van Babel.
Voor in het boek staan een kaart van Oxford en een kaart van Babel afgebeeld. Op de kaart van Oxford zien we duidelijk Babel, het Koninklijk Vertaalcentrum afgebeeld.

“‘En zijn wij verplicht om wereldwijd zilverstaven uit te delen aan achtergebleven gebieden die alle kansen hebben gehad om hun eigen vertaalcentra op te richten? Zoveel hoeft er niet geïnvesteerd te worden om buitenlandse talen te studeren. Waarom moet het een Brits probleem zijn als andere volkeren niet profiteren van wat ze hebben?’
Robin opende zijn mond om iets te zeggen, maar kon niets bedenken. Waarom was het zo moeilijk om de woorden te vinden? Er was iets mis met dit argument, maar opnieuw kwam ij er niet achter was het was. Vrije handel, open grenzen, gelijkwaardige toegang tot dezelfde kennis… in theorie klonk het allemaal heel goed. Maar als het speelveld werkelijk zo eerlijk verdeeld was, waarom hoopten alle winsten zich dan op in het Britse Rijk?”

De magie ontstaat uit wat er 'verloren gaat' in vertaling. Door twee woorden uit verschillende talen die bijna — maar net niet helemaal — hetzelfde betekenen op een zilveren staaf te graveren, komt de spanning tussen die betekenissen vrij als fysieke kracht. Dit drijft de industriële revolutie van het Britse Rijk aan. Het is een fascinerend concept: de rijkdom van het Westen is letterlijk gebouwd op de diefstal en de exploitatie van vreemde talen.

“Alles waarvan ze wisten dat het in Londen zou gebeuren, gebeurde al in Oxford, want omdat het zich zo dicht bij Babel bevond, was het de meest van zilver afhankelijke stad ter wereld. En Oxford was in verval. Zijn inwoners verkommerden, ze hadden honger, zijn handel lag stil, zijn rivieren waren versperd, zijn markten waren gesloten. Ze vroegen Londen om voedsel en andere leveranties, maar de wegen waren te gevaarlijk en de lijn van Oxford naar Paddington was niet langer in gebruik.”

Kuang weet de sfeer van Oxford — de geur van oude boeken, de adrenaline van intellectuele ontdekkingen — prachtig neer te zetten. Maar de schaduwzijde is constant aanwezig. De vriendschap tussen de vier studenten is het kloppend hart van het verhaal, wat de latere keuzes en het onvermijdelijke verraad des te pijnlijker maakt.

Babel is geen lichte kost. Het boek daagt de lezer op verschillende fronten uit.
Het is een slowburn in de ontwikkeling van het verhaal. Kuang neemt uitgebreid de tijd voor taallessen en etymologische discussies. Voor taalfanaten is dit een droom, voor anderen kan het de vaart uit het verhaal halen.
Het boek is een frontale aanval op het kolonialisme en de manier waarop instituten (zoals universiteiten) medeplichtig zijn aan onderdrukking. Het is soms 'uitleggerig', maar die directheid is noodzakelijk voor de boodschap die Kuang wil overbrengen.
Je voelt als lezer al vroeg aan dat dit niet goed kan aflopen. De spanning tussen de vreedzame Hermes Society en de brute macht van het Rijk laat geen ruimte voor een 'happy end' in de traditionele zin.

Babel is een ambitieus epos dat laat zien dat taal nooit neutraal is. Het is een ode aan de vertaler, maar ook een waarschuwing voor de prijs van vooruitgang. Het einde slaat muren omver; je kunt niet anders dan het beste hopen...