De componist en de dictator

Dmitri Sjostakovitsj (1906-1975) overleefde de Stalintijd (1922-1953) en de Tweede Wereldoorlog. Hij componeerde een omvangrijk oeuvre, waaronder 15 symfonieën. Typerend voor zijn muziek zijn de gespannen, zoekende vioolmelodieën die zich ontladen in catastrofale climaxen van het orkest. Er zijn holle fanfares, banale marsen en repeterende melodieën als voorstellingen van leuzen, gevechten en fabrieken. Soms speelt een solo een tedere melodie die door het orkest overweldigd wordt, als een individu door een groep. Zijn muziek is de uitdrukking van een tijd vol angst, banaliteit en geweld.

De musicoloog Solomon Volkov interviewde Sjostakovitsj gedurende vele, lange gesprekken, typte de opnames uit en herordende het materiaal tot het boek ‘Getuigenis’. Het boek verscheen in het Nederlands als privé-domein 64 en is alleen nog tweedehands verkrijgbaar.

Sjostakovitsj komt uit een muzikale familie. Zijn moeder was pianiste en gaf haar zoon zijn eerste lessen. Zijn vader zong. Dmitri was een wonderkind, werd zelf pianist, maar richtte zich later op compositie. Zijn eerste symfonieën werden te experimenteel gevonden, maar hij had succes met de vijfde symfonie, het was zijn antwoord op gerechtvaardigde kritiek. Ja, wat moest hij anders zeggen?

Stalin bemoeide zich intens met de kunsten, ze moesten de mensen opwekken tot het communistisch ideaal. Muziek moest concreet, herkenbaar en expressief zijn. Je kon alleen componeren als je lid was van de componistenbond. Van artistieke vrijheid was geen sprake en componisten als Igor Stravinsky en Sergej Prokofjev ontvluchtten Rusland.

Voor Sjostakovitsj was dit ondenkbaar, hij wilde met zijn muziek uitdrukking geven aan het lijden van de mensen en noemde zijn symfonieën grafmonumenten. Volgens hem zag Stravinsky muziek te zeer als kunst om de kunst en was hij vervreemd van zijn tijd. Hij vond Prokovjev een ijdeltuit die zich door Stalin liet paaien om terug te komen, waarna zijn talent te gronde ging.

Stalin was in zijn ogenschijnlijke gemoedelijkheid een angstaanjagende persoonlijkheid. Sjostakovitsj maakte zich over hem geen enkele illusie: ‘Stalin had helemaal geen ideologie. En geen enkele overtuiging. En geen ideeën en principes. […] De ene dag zei de leider en leraar dit, de volgende dag iets heel anders. Het kon hem niet schelen wat hij zei. Als hij maar aan de macht bleef’.

Sommige werken van Sjostakovitsj werden verboden en verdwenen van het repertoire. Toch kreeg hij voor vele composities Stalinprijzen. Toen in de partijkrant Pravda het artikel ‘Chaos in plaats van muziek’ verscheen, vreesde Sjostakovitsj het ergste. Veel kennissen keerden zich nu van hem af. Na de dood van Stalin schreef hij zijn tiende symfonie met een jachtig, psychotisch tweede deel dat een portret van Stalin zou zijn.

‘Getuigenis’ is een direct en levendig boek, juist omdat het op interviews gebaseerd is. Sjostakovitsj haalt herinneringen op aan componisten, dirigenten en schrijvers. Hij hoopt troost in zijn herinneringen te vinden, maar beseft dat velen een nog moeilijker leven hadden dan hijzelf. Toch zet hij door: ‘Het is zo onrechtvaardig. Mensen hebben geleden, zich afgepijnigd, gedacht. Zoveel verstand, zoveel talent. Maar na hun dood worden ze meteen vergeten. Wij moeten alles doen om de herinnering aan die mensen te bewaren. Omdat ze ons op dezelfde manier zullen behandelen. Zoals wij omspringen met de nagedachtenis van anderen, zo zullen ze ook met de onze omspringen. We moeten niet vergeten, hoe moeilijk dat ook is.’

‘Getuigenis’ is onmisbaar voor wie meer over het leven en werk van Sjostakovitsj wil weten. Het boek komt eerlijk en oprecht over, het lijkt me dan ook onzin dat het om een vervalsing zou gaan. Bovendien geeft het een huiveringwekkend beeld van het culturele leven in de Stalintijd. Sjostakovitsj beschrijft de almacht van de communistische partij en het is aangrijpend om te lezen hoe hij probeert om zijn integriteit te behouden in een totalitaire staat.