Obsessie voor een potvis

‘Moby Dick’ was een van de favoriete romans van Hermans en hij had gelijk. Met de oceaan als indrukwekkend decor koos Herman Melville zelfs een potvis als hoofdpersonage en dat was ongezien in de literatuur. Maar ‘Moby Dick’ heeft méér te bieden, het was in veel opzichten een vernieuwend boek.

‘Noem me maar Ismael’, zo begint ‘Moby Dick’, een of andere zeeman vertelt het verhaal van zijn avontuur. Ismael werkt af en toe als leraar op het land, maar is vooral zeeman. Na een tijdje aan land overvalt hem depressie en agressie. Als hij de woede voelt opkomen, weet hij dat hij moet gaan varen en het avontuur opzoeken.

Hij reist af naar Nantucket, waar alles aan de potvisjacht doet denken. In afwachting van de zeereis logeert Ismael in een herberg. Hij krijgt een kamertje waarin de harpoen staat van Queequeg, een man uit een exotische wereld met tattoos op zijn gezicht. Ze moeten het kamertje en zelfs het bed delen, het contact verloopt gespannen, maar beiden zijn van goede wil en monsteren aan bij kapitein Achab die met zijn schip Pequod op potvissen jaagt.

Al spoedig blijkt dat Achab niet zozeer uit is op potvissen, maar op de witte potvis die hem zijn been heeft afgebeten: Moby Dick. Het is zijn levenslange obsessie. Op zee sporen ze Moby Dick op. Hij laat zich nu en dan zien, soms treitert hij door alleen zijn fontein of zijn staart te laten zien om dan diep te duiken en te verdwijnen. Als Achab de walvis ziet, raakt hij buiten zinnen en beveelt de achtervolging. Met de bemanning houdt hij totaal geen rekening, de tocht duurt al te lang, maar als een dictator beveelt hij om door te gaan tot ze Moby Dick gedood hebben.

Op een dag zien ze een orgie van potvissen die in de oceaan cirkelen rond Moby Dick. Achab beveelt eropaf te varen en na een tijdje bevinden ze zich midden in de school. Nu zetten de walvissen de aanval in en de bemanning van Achab vergaat met man en muis. Alleen Ismael kan het verhaal navertellen.

‘Moby Dick’ zou door zeemannen verteld kunnen zijn. Herman Melville heeft veel gevaren en heeft die ervaring in de roman verwerkt. Typisch voor ‘Moby Dick’ zijn de uitweidingen die het verhaal onderbreken. Je komt daarin van alles over potvissen aan de weet: hun grootte, bouw en gedrag, hun fontein en hun duik in het diepe, de potvisjacht, de schepen en de olie. Het zijn juist deze uitweidingen waardoor we potvissen leren kennen en het drama van het verhaal kunnen navoelen. Misschien is ‘Moby Dick’ wel de eerste roman waarin fictie en non-fictie gecombineerd worden, het komt niet alleen in hedendaagse romans voor.

Bovendien is ‘Moby Dick’ een psychologische roman. We lezen over de verhoudingen tussen de mannen aan boord en hoe Achab zich met terreur weet te handhaven. Speciaal is de positie van de allochtoon Queequeg. Iedereen heeft respect voor zijn vriendelijkheid en lichaamskracht. Melville geeft een sympathiek beeld van hem en zo’n personage was ongebruikelijk in de toenmalige literatuur. Tussen Ismael en Queequeg ontwikkelt zich zelfs een vriendschapsband die de 19de eeuwse normen te boven gaat. Ismael bekijkt zijn vriend vol genegenheid en bewondert zijn lichaam.

Ten slotte is ‘Moby Dick’ is een grandioze avonturenroman over een zeereis die door de obsessie van kapitein Achab voor Moby Dick ontspoort in een wilde achtervolging. Het verhaal krijgt een mythische dimensie omdat het gaat over de strijd tussen mens en natuur, tussen goed en kwaad. Achab is verblind door wraakzucht, regeert als een despoot om zijn doel te bereiken en sleurt de bemanning mee in zijn ondergang. Je kunt je zelfs afvragen of Achab geen fantoom najaagt. Ze zien Moby Dick alleen vanuit het kraaiennest in de verte. Ze veranderen van koers als ze hem zien en varen kriskras over de oceaan. Het boek eindigt met een beeld van menselijke nietigheid, hoe Ismael als een stipje in de onmetelijke oceaan dobbert. Hij is een slachtoffer van het lot dat hem met Achab in zee deed gaan.