De onmogelijke liefde

In 1940 verlieten Vladimir Nabokov en zijn vrouw Europa en vestigden zich in de Verenigde Staten. De verhuizing had een grote impact op zijn leven en werk. Nabokov fladderde van de ene universiteit naar de andere, begon in het Engels te schrijven en liet zich door de Nieuwe Wereld inspireren. Hij schreef ‘Pnin’ over een wereldvreemde professor, maar het bekendst werd de schandaalroman ‘Lolita’. Hoofdfiguur is Humbert Humbert, een volwassen man met een obsessie voor nimfijnen, jonge meisjes. De roman heeft ruwweg drie episodes.

Eerst vertelt Humbert dat zijn obsessie ontstaan is omdat hij gescheiden werd van zijn jeugdliefde. Gewetenswroeging heeft hij wel, maar de verleiding is sterker. Om zijn gevoelens te onderdrukken trouwt hij met Valeria, maar ze wordt verliefd op een ander en wil niet naar de Verenigde Staten. Humbert vertrekt alleen, krijgt psychische problemen en belandt in een inrichting. Nadat hij genezen wordt verklaard, zoekt hij woonruimte. Hij ontmoet Charlotte Haze en trekt bij haar in. Humbert staat in vuur en vlam voor haar tienerdochter Dolores, noemt haar Lolita en trouwt met haar moeder om bij haar te zijn. Dolores is zich bewust van haar verleidelijkheid en gaat in op zijn avances. Als Charlotte in de dagboeken van Humbert leest over zijn obsessie voor haar dochter is ze zo van streek dat ze de straat op rent, aangereden wordt en overlijdt.

Vervolgens maken Humbert en Lolita een road trip door de Verenigde Staten, zo heeft hij haar in zijn macht en is hij zeker van zijn liefdesdroom. Humbert verzwijgt de dood van haar moeder en geeft haar cadeautjes, maar ’s nacht krijgt ze slaappillen zodat hij zijn zin kan doen. Er komt meer en meer dwang in hun relatie. Humbert zet Lolita aan tot seks, maar haar onverschilligheid wordt groter. Bovendien krijgt Humbert paranoia, hij is er zeker van dat ze achtervolgd worden en verdenkt Lolita ervan de achtervolgers te ontmoeten.

Als Humbert besluit zich te vestigen, gaat Lolita naar een kostschool. Ze mag van hem niet omgaan met jongens, maar ze mag wel deelnemen aan een toneelgroep. Ze spelen een stuk van Clare Quilty, die van haar gecharmeerd is. Plotseling is Lolita verdwenen en Humbert start een langdurige zoektocht. Ze schrijft hem dat ze getrouwd en zwanger is, ze heeft geld nodig. Humbert bezoekt haar en geeft haar geld als zij hem vertelt voor wie ze hem verlaten heeft. Het blijkt Quilty te zijn, hoe kan het ook anders met die naam. Humbert gaat naar hem op zoek en vermoordt hem.

De pedofiele relatie tussen een volwassen man en een tienermeisje roept veel weerstand op, maar dat is niet de essentie van ‘Lolita’. Het is geen toeval dat Nabokov Humbert in de psychiatrie doet belanden. Humbert is niet dom, hij is ontwikkeld en belezen, zoals blijkt uit de bloemrijke stijl waarin Nabokov zijn denkwereld uitdrukt. Hoe cultureel hij ook is, zijn verstand staat machteloos tegenover zijn gevoel.

‘Lolita’ is het verhaal van een koortsachtige liefdesdroom die de hoofdpersoon koste wat kost wil realiseren. Alle middelen zijn geoorloofd: ontvoering, dwang, machtsmisbruik. Hij denkt ten onrechte dat zijn liefdesdroom realiseerbaar is. Maar hij betaalt daarvoor een hoge prijs in de vorm van wanen: seksuele obsessie, jaloezie, paranoia, depressie en wraak wisselen elkaar af. Hij heeft de dood van twee mensen op zijn geweten. Humbert gaat daarmee niet alleen in tegen de moraal, hij gaat zelfs in tegen zijn eigen verlangens, hij staat zijn eigen liefdesgeluk in de weg. Quilty heeft hem Lolita niet ontnomen, hij heeft het zelf gedaan.

‘Lolita’ is met recht het meesterwerk van Nabokov. Hij weet de fascinatie van Humbert voor Lolita op de lezer over te brengen. Hij houdt de spanning erin, al kan zijn stijl vol vergelijkingen en toespelingen het geduld van de lezer op de proef stellen. Voor alles is Lolita een psychologische roman over liefde en macht. Hoe liefde als verlangen naar geluk in misbruik ontaardt en in haar tegendeel omslaat. Hoe steeds meer macht nodig is om liefde af te dwingen, want hoe meer dwang, hoe minder liefde. Hoe liefde soms beter fantasie blijft.