Moord en machteloosheid

‘Het boek Daniël’ van Chris de Stoop speelt zich af in het Henegouwse dorpje Saint-Léger, vlakbij de taalgrens en de grens met Frankrijk. Daniël is 84 en bewoont er een boerderij. Hij is de oom van De Stoop, maar veel contact hebben ze nooit gehad. Daniël zorgde voor zijn moeder en broer, sinds hun dood leeft hij zelfstandig. Hij leidt een vredig leven en voelt zich verbonden met zijn boerderij en de natuur: ‘[…] hij wilde alleen zijn met wat hem resteerde: zijn koeien en zijn herinneringen’. Met de tractor rijdt Daniël naar het dorp om boodschappen te doen, maar sinds hij een ongeluk heeft veroorzaakt, gaat hij op de fiets. Hij moet er ongeveer zo uitzien als de man op de cover van het boek.

Voor jongeren is er in deze streek weinig werk en valt er niets te beleven. Een groepje hangjongeren uit de buurt zorgt voor overlast. Ze doden de tijd met alcohol en weed. Een van hen werkt in een supermarkt en vertelt dat Daniël veel geld bij zich heeft. Ze besluiten hem te overvallen, hij is een makkelijk slachtoffer en de jongens dromen van het geld. Voor hen valt er van de samenleving niets te verwachten, maar consumeren willen ze wel.

Ze gaan op pad en dringen zijn huis binnen. De tieners eisen geld, ze mishandelen Daniël die hen geeft wat hij heeft. De buit is groot, zodat ze nog eens terugkomen. Ze zetten hem onder druk en mishandelen hem zo zwaar dat hij mogelijk overlijdt. Later steken ze de boerderij in brand. Als hij de mishandeling al overleefde, is zijn kans nu voorgoed verkeken.

Ze zien Daniël niet als mens. Er is geen spijt of berouw, ze lijken er eerder trots op te zijn. De mensen uit het dorp voelen zich evenmin betrokken bij het drama. Ze weten wie Daniël is, maar kennen hem nauwelijks. Hij staan bekend als een kluizenaar, een viezerik en een zonderling. Volgens de gerechtspsycholoog was Daniël niet iemand die zijn eigen leven wilde leiden, maar een sociale zelfmoordenaar.

Enkele maanden na de dood van Daniël krijgt De Stoop bezoek van de notaris uit Moeskroen, hij verneemt dat zijn oom vermoord is en dat hij eigenaar is geworden van een afgebrande boerderij. De Stoop raakt als familielid betrokken bij het proces, krijgt inzage in de stukken en bezoekt zelfs de jongeren. Hij legt daarbij een bovenmenselijke empathie aan de dag en probeert zich in hun motieven te verplaatsen. Ze hebben allemaal een hopeloze jeugd van gescheiden ouders, zijn met school gestopt en vervelen zich. Ze staan net zo zeer buiten de samenleving als Daniël. Ze zullen opnieuw veroordeeld worden.

Het proces sleept vijf jaar aan voordat gerechtigheid geschiedt. Maar is dat wel zo? Het is de hamvraag van het boek. Daniël is zijn leven kwijt, de jongeren gaan de gevangenis in. Is er enige garantie dat ze er niet opnieuw belanden? Of dat een samenleving met sociale uitsluiting niet opnieuw slachtoffers maakt? In feite veroordeelt de samenleving in het vonnis haar eigen machteloosheid. Er is niets ongedaan gemaakt of opgelost. Er is geen garantie voor de toekomst. Er is niets veranderd waardoor zo’n moord niet nogmaals kan gebeuren met andere daders en slachtoffers.

De Stoop wisselt hoofdstukken over het proces af met hoofdstukken over de reconstructie van de gebeurtenissen. Het zorgt voor afwisseling en spanning. Al lezend kom je geleidelijk aan de weet wat er gebeurd is, wat de oorzaken en gevolgen ervan zijn. De Stoop slaagt erin om zich maximaal in te leven in de daders en het slachtoffer, waardoor gevoelens van sympathie en antipathie tijdens het lezen wisselen. Zijn betrokkenheid is enorm en door zijn terughoudende stijl weet hij gevoelens van onrecht en machteloosheid feilloos over te brengen op de lezer.

In zijn boeken vraagt De Stoop aandacht voor het onrecht dat individuen ondergaan door de samenleving. Zo vertelt hij in ‘Dit is mijn hof’ over het lot van zijn broer en de boeren in het Waasland bij Antwerpen door het beleid van haven, overheid en natuurverenigingen. Het raakt De Stoop zelf, het is zíjn streek en zíjn directe familie. Ook ‘Het boek Daniël’ gaat over individueel onrecht, maar hier is de afstand groter. Een andere streek, een ver familielid als slachtoffer, schuldigen die zelf slachtoffers zijn. ‘Het boek Daniël’ moet van de schrijver meer empathie gevraagd hebben, ‘Dit is mijn hof’ meer afstand.

Je kunt ‘Het boek Daniël’ vergelijken met ‘In koelen bloede’ van Truman Capote, al zijn beide boeken verschillend. De moord op de Clutters was een moord op een succesvolle familie, ze belichaamden de ‘American dream’. De daders zijn volwassenen en het is geen wonder dat de samenleving hen veroordeelt. Bij De Stoop gaat het om de moord op een oude, geïsoleerde man door een groep hangjongeren. Beide zijn outcasts, ze staan buiten de samenleving. Bij beide boeken kun je je afvragen of de samenleving met de veroordeling van de daders veel meer dan wraak bereikt.