In de tijd gaat niets verloren

De invloed van Marcel Proust (1871-1922) op de literatuur is zeer groot. Hij brengt het onbewuste verleden aan de oppervlakte en is een wegbereider van het modernisme. Er zijn dan ook bibliotheken over hem volgeschreven. In ‘Hoe Proust je leven kan veranderen’ geeft Alain de Botton een aantrekkelijke en persoonlijke visie op zijn leven en werk.

Proust komt uit een rijke familie. Hij is de zoon van een beroemde arts en een joodse vrouw. Lichamelijk is hij het tegendeel van zijn vader en oudere broer, beide sterke en vitale mannen. Proust is mager en zwak, heeft astma en een slechte spijsvertering. Hij is overgevoelig voor geluid, kou en licht. Als tiener voelt hij zich aangetrokken tot jongens, misschien uit verlangen naar een sterker ik. Veel succes in de liefde heeft hij niet.

Hij is veel thuis, draait zijn leven om en schrijft ’s nachts. Zijn ziekelijkheid is misschien de bron van zijn schrijverschap, voor een normaal leven is hij niet geschikt. Hij houdt veel van zijn moeder en schrijft haar zijn hele leven dagelijks briefjes, hoewel ze in hetzelfde huis wonen. De relatie is niet vrij van tedere tirannie. Toch is hij ook een societyfiguur, eet in dure restaurants en is heel vrijgevig.

Proust schreef de grootste roman uit de wereldliteratuur: ‘Op zoek naar de verloren tijd’. Het boek bestaat uit 7 delen met zo’n 3000 pagina’s en honderden personages. Ook de zinnen zijn lang en kronkelen over de bladzijden. Proust werkte eraan van 1909 tot zijn dood in 1922. Toen de roman voltooid was, leverde Proust het manuscript in bij uitgeverij Gallimard, maar redacteur André Gide wees het af. De Eerste Wereldoorlog leidde tot verder uitstel. Later kwam het er toch van en Proust bleef zelfs tot in de drukproeven aanvullen en corrigeren. Het boek werd steeds langer. Het was hem ernst met zijn levenswerk, maar waarom?

Ons leven is enorm rijk aan ervaring: we maken van alles mee, denken erover na en hebben er gevoelens bij. Volgens Proust gaat er niets verloren, we onthouden alles. We vergeten weliswaar veel, maar dat komt omdat we er niet meer bij kunnen. Er is geen manier om ons verleden weer volledig op te roepen.

Proust ontdekt tot zijn verbijstering dat hij bij het eten van een madeleine in een verleden tijd terugkomt die hij allang vergeten dacht te zijn. Het verleden is er levendig en volledig, niet een of andere gebeurtenis. Allerlei sensaties in het nu brengen hem terug in de tijd: geluiden, geuren, smaken. Het maakt hem zeer gelukkig, want zijn leven blijkt veel rijker te zijn dan hij zich bewust was. Het heden zit vol aanknopingspunten met het verleden, vroeger en nu zijn niet gescheiden. Proust dringt door tot de tijdloze dimensie van het bestaan. Zijn roman is daar de uitdrukking van, hij wil zo volledig mogelijk zijn en alle associaties weergeven, vandaar de lengte van boek en zinnen.

Literatuur kan leiden tot een andere kijk op het leven, zoals schilders onze blik kunnen veranderen. Proust geeft als voorbeeld de schilderijen van Chardin. Hij schildert gewone, huishoudelijke taferelen die je minder saai zult vinden als je er eenmaal de schoonheid van inziet. Een schrijver bereikt hetzelfde door clichés te vermijden en een originele, persoonlijke stijl te ontwikkelen.

Werkt de methode Proust? Kun je doordringen in de tijdloosheid? Een statisch leven lijkt een voorwaarde, er moet niet te veel gebeuren en je moet de tijd stilzetten. Ziekte is zo’n toestand waarbij je actieve leven tot stilstand komt en een leven ’s nachts is vol beelden en dromen. Misschien helpen ook andere ervaringen, zoals lezen en reizen.

De Botton schrijft over zijn fascinatie voor Proust. Hij bezoekt Illiers, het stadje waar Proust enkele zomers doorbracht en dat in zijn roman Combray heet. De Botton stelt vast dat de bakkerijen concurreren met hun madeleines. Als lezer bespreekt hij ‘Op zoek naar de verloren tijd’, schetst de hoofdlijnen ervan en staat stil bij een aantal hoofdpersonen. Proust observeert scherp en heeft veel kritiek op de sociale bekrompenheid en verstarring.

‘Hoe Proust je leven kan veranderen’ is een boek zoals alleen De Botton kan schrijven. Hij brengt veel wetenswaardigheden samen uit diverse gebieden als literatuur, biografie en schilderkunst. Hij weet daardoor interesse te wekken voor leven en werk van Proust. De Botton schrijft helder en toegankelijk, zodat je op een prettige manier veel aan de weet komt. Bovenal weet hij duidelijk te maken dat literatuur je leven kan verrijken: je kijkt anders naar je leven en misschien ga je ook anders leven.