De ontbinding van een wereldmacht

Ryszard Kapuscinski (1932-2007) schrijft meestal over de tegenstelling tussen Noord en Zuid in de wereld. In opdracht van het Poolse persbureau verslaat hij de dekolonisatie in Afrika en de revoluties die erop volgen. Polen is een communistisch land en de revolutionaire gebeurtenissen in de Derde Wereld worden met interesse gevolgd. Het gaat immers om conflicten tussen rijk en arm, waarin de communisten een rol denken te spelen. In ‘Imperium’ kiest hij een ander perspectief en richt zich op de tegenstelling tussen West en Oost.

Zoals de Europese landen met overzeese koloniën een wereldrijk bezaten, zo veroverde Rusland gebieden op het Aziatische en Europese continent. Het werd een imperium met een invloedssfeer tot diep in Europa. De Russische beer is altijd dichtbij en Kapuscinski is vertrouwd met verschuivende grenzen. Hij groeit op in Pinsk, dat deel uitmaakte van Polen, maar later in Wit-Rusland ligt. Hij vertelt over de armoede thuis: hoe hij als kind probeert met de verkoop van zeepjes het nodige geld voor winterschoenen bij elkaar te krijgen.

Kapuscinski doet in ‘Imperium’ verslag van verschillende reizen die hij in diverse periodes in de Sovjet-Unie gemaakt heeft. Hij doorkruist het land in alle richtingen. Op zijn laatste reizen ziet hij een land in ontbinding.

Hij bezoekt de Solovetski eilanden bij Archangelsk, het eerste gevangenkamp met dwangarbeiders, een voorloper van de Goelag. Hij bezoekt Norilsk in het uiterste noorden van Siberië en beschrijft hoe hij in de ijskoude winter als een mummie dicht opeengepakt met de andere reizigers in de bus staat. Kapuscinski vliegt vermomd als piloot naar Azerbeidzjan en is teleurgesteld door de duur en saaiheid van de Trans-Siberische Spoorlijn.

In Moskou vertelt hij over de sloop van de Christus de Verlosserkathedraal in 1931, ze moest van Stalin plaatsmaken voor een wolkenkrabber met een gigantisch beeld van Lenin erbovenop. De kathedraal werd opgeblazen, maar het geplande Paleis der Sovjets is nooit verschenen. Ervoor in de plaats komt een openluchtzwembad, waar ’s winters de warmtedamp uit opstijgt. Inmiddels is de kathedraal overigens herbouwd.

Het resultaat is een beeld van het land, gebaseerd op indrukken uit verschillende tijden en plaatsen. Kapuscinski verwerkt zowel historische gegevens, reisimpressies als gesprekken en getuigenissen van mensen in zijn verhaal. Reizen is voor hem onmisbaar om een land te kennen, zijn boek is niet louter het resultaat van lezen, maar van ervaring. Alleen reizen maakt het mogelijk een land te ervaren zoals de mensen zelf. Hij slaagt erin dit alles boven het hier en nu te tillen en een universele strekking te geven.

Toch is het onmiskenbaar zíjn visie op de Sovjet-Unie. Voor hem zijn mensen geen vertegenwoordigers van een systeem, hij staat open voor iedereen en aanvaardt mensen zoals ze zijn. Hij is begaan met het land en de mensen die er wonen en weet zijn betrokkenheid op de lezer over te brengen. Het is deze humane boodschap die het boek in deze tijd van oorlogsretoriek zo actueel maakt.

‘Imperium’ is geen historisch boek of een reisverslag, het is een synthese van geografie en geschiedenis, journalistiek en literatuur waar Kapuscinski het patent op heeft. Het boek is geschreven in de actualiteit van de jaren 90 en geeft een weergaloos tijdsbeeld uit een veelheid van informatie. ‘Imperium’ is onmisbaar voor wie in de voormalige Sovjet-Unie geïnteresseerd is, zeker in het licht van de huidige oorlog in Oekraïne.