Een intellectuele thriller

De vier fundamentele natuurkrachten die ons universum beheersen (elektromagnetisme, zwakke kernkracht, sterke kernkracht en zwaartekracht) worden in de fysica beschreven in twee theorieën: de relativiteitstheorie van Einstein en de theorie van de kwantummechanica. Vanaf het midden van de twintigste eeuw proberen wetenschappers (waaronder Einstein zelf) beide theorieën in één algemene theorie te verenigen: de zogenaamde unificatietheorie, die vandaag als een van de belangrijkste uitdagingen in de fysica wordt beschouwd. Wereldwijd houden talloze natuurkundigen zich met het probleem bezig. Hun research leverde heel wat nieuwe en waardevolle ontdekkingen op, maar de deur naar dé onbetwistbare en unieke ‘theorie van alles’ blijft voorlopig op slot… Verbaasd? Vorige alinea had inderdaad in het voorwoord van een boek van Stephen Hawking kunnen staan, of in de inleiding bij een universitaire syllabus ‘kosmologische fysica’. Evenwel schetst ze ook precies de achtergrond voor The Readymade Thief, een wetenschappelijke thriller waarin een meisje het moet opnemen tegen een obscuur en gevaarlijk genootschap van meedogenloze wetenschappers. Lee Cuddy is zeventien, een onzeker en onopvallend meisje uit Philadelphia, maar ook een gehaaide kruimeldievegge. Ze steelt op bestelling voor haar klasgenoten, gewoon om zich een beetje gewild te kunnen voelen. Maar als ze een ‘vriendin’ uit de wind zet bij een misgelopen drugsdeal belandt ze in de jeugdgevangenis. Ze ontsnapt, raakt op de dool, en komt uiteindelijk terecht in het Crystal Palace, een home voor verloren jongeren dat geleid wordt door een man die zich de Stationschef noemt. Ze wordt liefdevol opgevangen, maar precies dát vertrouwt ze niet. Op een nacht ontvlucht ze het Crystal Palace; in de gauwte grabbelt ze nog een tas van de Stationschef mee. Daar zit een bizar voorwerp in dat geluid maakt als ze het schudt; er staat ook een raadselachtige tekst op. Het ding zegt haar verder niks, tot ze de kunstkenner Tomi ontmoet die haar vertelt dat het een zogenaamde ‘tout-fait’ is van de Franse kunstenaar Marcel Duchamp (1887-1968), getiteld “A bruit secret”(1). Door die diefstal heeft Lee onbewust de aandacht getrokken van de Société Anonyme, een genootschap van even geniale als krankzinnige wetenschappers, die de diepste geheimen van het universum willen ontsluieren. Volgens hen heeft Marcel Duchamp in zijn kunstwerken aanwijzingen verborgen die samen de sleutel tot onsterfelijkheid vormen. Zijn glasraam “La mariée mise à nu par ses célibataires, même”(2) bevat de meeste hints, maar zonder “A bruit secret” kunnen ze niet verder. De Société Anonyme opent een meedogenloze jacht op Lee en de gestolen ‘tout-fait’. Om uit haar greep te blijven moet Lee de diepere betekenis van “A bruit secret” zien te ontdekken. Ze krijgt alle hulp en steun van de intelligente Tomi, maar is hij wel helemaal te vertrouwen? Nóg raadselachtiger wordt het als blijkt dat Lee zelf een sluitsteen van de oplossing is… The Readymade Thief is het debuut van de Amerikaanse professor ‘Creative Writing’ Augustus Rose. “A novel” staat op de cover, maar meer specifiek is dit een gedetailleerde wetenschappelijke thriller met een hoog intellectueel gehalte. De lezer weze gewaarschuwd: het is werken geblazen! Tijdens het lezen kan hij maar best een afbeelding van “La mariée mise à nu par ses célibataires, même” – ook wel “Le grand verre”(3) genoemd – permanent bij de hand hebben, en de hele tijd ingelogd blijven op Wikipedia is ook handig. Want The Readymade Thief is intellectueel uitdagend. Om het verhaal optimaal te begrijpen zal de lezer zich enerzijds in het werk van Marcel Duchamp moeten verdiepen – wat op zich natuurlijk aangenaam en leerrijk is − en mag hij anderzijds niet bang zijn voor nogal wat exact-wetenschappelijke uiteenzettingen. Augustus Rose heeft zijn debuut vol symboliek gestoken. Enkele voorbeelden: a) Het verhaal wordt in negen boeken verteld, een verwijzing naar de negen vrijgezellen (célibataires) in Duchamps “La mariée mise à nu par ses célibataires, même”. De leden van de Société Anonyme hebben trouwens de namen van de negen vrijgezellen overgenomen; “Stationschef” is er een van. b) Het woord ‘readymade’ in de titel is de letterlijke vertaling van het Franse ‘tout-fait’ waarmee Marcel Duchamp de alledaagse gebruiksvoorwerpen, die hij tot kunstwerk promoveerde, aanduidde: het fietswiel, het urinoir, de sneeuwschop, het flessenrek, enzovoort… Vandaag zijn ze wereldberoemd en worden ze doorgaans alleen nog ‘ready-mades’ genoemd. Het mysterieuze “A bruit secret” dat in deze thriller zo’n belangrijke rol speelt, is trouwens ook een ‘tout-fait’ of ‘ready-made’. c) Société Anonyme, de naam van het lugubere genootschap dat jacht maakt op het hoofdpersonage, verwijst uiteraard naar “Société Anonyme, Inc”, de kunstorganisatie die Marcel Duchamp, Man Ray en Katherine Dreier in 1920 oprichtten. Laat het duidelijk zijn: The Readymade Thief is geen hapklare ‘walk in the park’. Complex op vele intellectuele niveaus zal dit boek nooit door een breed publiek worden omarmd. Een volleerd fysicus moet je niet zijn, verre van zelfs, maar enige interesse voor fysica en een minimum aan wiskundig inzichtelijk denkvermogen zijn toch wel nodig (5). Wie dat heeft, en zich bovendien graag verdiept in de soms bizarre gedachtewereld van moderne kunstenaars, zal snel in de ban van het verhaal geraken. Tussen haakjes, het is niet al exacte wetenschap wat de klok slaat in dit verder fantasierijke verhaal: alchemie en de steen der wijzen spelen bijvoorbeeld ook mee. Het verhaal kan zich, wat de onwaarschijnlijkheid ervan betreft, meten met het beste van Dan Brown, maar Rose’ wetenschappelijke onderbouw is overtuigender, en oogt ook exacter, wat de geloofwaardigheid ten goede komt. Het is geschreven in een vloeiende en duidelijke taal – van een professor ‘Creative Writing’ mag dat ook worden verwacht – en hoewel de lezer het boek geregeld even moet neerleggen om weer iets op te zoeken, blijft het een fascinerende leeservaring. Ten slotte, laat ook dít duidelijk zijn: The Readymade Thief is een steengoede thriller! Hij komt weliswaar traag op gang, maar als na pakweg honderd pagina’s alle puzzelstukken op tafel liggen neemt de spanning gestaag toe, om uiteindelijk in een nagelbijtende finish te eindigen. De personages lijken soms wel van de pot gerukt, maar blijven toch binnen de grenzen van het aanvaardbare. Lee Cuddy, het hoofdpersonage, is wantrouwig en afstandelijk, ze laat niemand té dichtbij komen. Zelfs de lezer krijgt nooit een hechte band met haar… En zo hoort het ook, het zou anders Lee Cuddy niet zijn! (1) Ned: Met verborgen geluid. Eng: With Hidden Noise. (Musée national d’Art moderne, Parijs) (2) Ned: De bruid ontbloot door haar vrijgezellen, zelfs. Eng: The Bride Stripped Bare By Her Bachelors, Even. (Philadelphia Museum of Art, Philadelphia) (3) Ned: Het grote glas. Eng: The Large Glass. (4) Ned: Étant donnés (er werd voor dit werk geen officiële Nederlandse naam bedacht). Eng: Given. (Philadelphia Museum of Art, Philadelphia) (5) Dit is niet denigrerend bedoeld, wiskundig inzicht heb je, of je hebt het niet. “Wiskundigen worden geboren, niet gemaakt” zegt het spreekwoord.