Wanneer overtuiging oorlog wordt

Mario Vargas Llosa was een van de belangrijkste schrijvers van Zuid-Amerika en ontving in 2010 de Nobelprijs voor Literatuur. *De oorlog van het einde van de wereld* verscheen oorspronkelijk in 1981, werd in 1984 vertaald naar het Nederlands en is inmiddels aan zijn tiende druk toe. Het centrale thema blijft opvallend actueel: verzet, armoede en oorlog. Jammer genoeg zijn dat onderwerpen die ook in 2025 niets aan relevantie hebben ingeboet.

Het verhaal voert de lezer naar Brazilië aan het einde van de negentiende eeuw. De slavernij is pas afgeschaft, de armoede is alomtegenwoordig en het land zoekt naar een nieuwe identiteit. In die onzekerheid verschijnt de Raadgever. Een haveloos geklede man die het woord van God verkondigt, zelf niets bezit en zich volledig ten dienste stelt van anderen. Voor velen is hij een nieuwe Messias. Waar hij ook gaat, weet hij mensen te begeesteren en volgelingen te verzamelen. Zelfs bandieten en moordenaars laten hun oude leven achter zich en sluiten zich bij hem aan.

De Raadgever en zijn aanhang verzetten zich tegen de veranderingen in Brazilië. De overgang van monarchie naar republiek boezemt hen angst in. Ze verlangen naar een wereld die blijft zoals ze is, met het geloof als vaste houvast. Zijn volgelingen groeien in aantal en na vele omzwervingen bouwen ze een volledige gemeenschap uit. Lange tijd kijkt de overheid toe, tot ze ingrijpt. De Raadgever moet verdwijnen en er breekt een oorlog uit tussen het leger en zijn volgelingen. Wat volgt is een bloedige strijd die allesbehalve vlot verloopt en uiteindelijk zo’n dertigduizend levens zal eisen.

Vargas Llosa vertelt dit verhaal vanuit verschillende perspectieven. Er passeren bijzonder veel personages, vaak met aparte deelverhalen die tonen hoe ze bij de Raadgever zijn terechtgekomen. Daarnaast volgen we ook aristocraten die met afkeer toekijken en drie andere centrale figuren die gaandeweg in het conflict verzeild raken. Die rijkdom aan personages en invalshoeken maakt het verhaal inhoudelijk sterk, maar tegelijk ook veeleisend. Het overzicht raakt soms zoek door de overvloed aan namen en ook de schrijfstijl helpt niet altijd mee: erg lange zinnen vertragen het leesproces aanzienlijk.

Dit boek roept dan ook een duidelijke haat-liefdeverhouding op. De gebeurtenissen zijn indringend en wekken gevoelens op van ongeloof en mededogen, maar het tempo ligt enorm laag en de traagheid kan de leeslust ondermijnen. *De oorlog van het einde van de wereld* is zonder twijfel een episch verhaal van een groot verteller, al voelt het taalgebruik soms te langdradig aan voor de hedendaagse lezer.