Een maatschappelijk portret van een vrijzinnige burgemeester

In zeven hoofdstukken schetsen David Hielkema en Tim Wagemakers een realistisch portret van de eerste vrouwelijke burgemeester in de 750-jarige geschiedenis van Amsterdam. De auteurs proberen de lezer bewust te maken van de buitensporig hoge verwachtingen die we van bestuurders hebben. Ze betogen dat het essentieel is om iemand niet te veroordelen zonder kennis van de complexe situaties waarin beslissingen moeten worden genomen.

Femke Halsema, voormalig fractievoorzitter van GroenLinks, ziet het burgemeesterschap als een manier om de stad te dienen die haar zo na aan het hart ligt: Amsterdam, waar vrijheid altijd zo kenmerkend is. In de traditie van denkers als Descartes en Spinoza komt haar vrijzinnigheid volledig tot haar recht. Halsema heeft zich nooit volledig gevoegd naar de klassieke partijcultuur; ze verkiest onafhankelijkheid boven rigide ideologie.

Halsema, geboren in 1966, is opgevoed in een sfeer van sociaaldemocratische moraal, liberalisme en non-conformisme. Opgroeien in Enschede, waar destijds het verval van de textielindustrie speelde, betekende een vroege bewustwording van sociale verschillen, werkloosheid en het moeten sprokkelen van een eigen bestaan. Later in Utrecht ondersteunde ze als vrijwilliger jonge vrouwen in nood en heroïneverslaafden, waardoor ze nog dichter bij de zelfkant van de samenleving kwam te staan. Die interesse leidde tot haar keuze voor een studie Algemene Sociale Wetenschappen en criminologie.

Als vrijdenker sprak ze zich vroeg in haar carrière al uit tegen de 'ziekte van de politiek': de reflex om elk debat als een wedstrijd te zien. Voor Halsema draait politiek juist om het luisteren naar verschillende meningen en het bieden van ruimte aan tegenstellingen die in een gezonde democratie niet altijd overbrugd hoeven te worden. Ze is van het debatteren, van het gesprek aangaan, desnoods met de typische Amsterdamse branie.

Het burgemeesterschap boeit Halsema, al is de prijs die ze betaalt hoog. Ze krijgt te maken met hardnekkig seksisme; haar leven wordt opgeslokt door het ambt en haar privéleven wordt meedogenloos uitgeplozen zodat dit tegen haar gebruikt kan worden. Zelfs Haagse politici aarzelen niet om hiervan te profiteren voor hun eigen partijprofilering. Terwijl Halsema met haar eigenzinnige stijl harten verovert, kristalliseert ze ook veel haat.

Naast de groeiende tegenstellingen in de stad kreeg Halsema te maken met crises die veeleisender waren dan die van haar voorgangers. Tijdens de coronapandemie kaartte zij als enige burgemeester de funeste impact van de maatregelen op het sociale leven van Amsterdammers aan in Den Haag. Mark Rutte erkende haar inzet later als buitengewoon intelligent in het zoeken naar een menselijke aanpak. Diepgaande indruk maakten de wekelijkse coronademonstraties, die steeds gewelddadiger werden. Als eindverantwoordelijke van de driehoek moest ze herhaaldelijk ingrijpen; hoewel ze de ME liever niet inzette, bleek het evenwicht tussen vrijheid en veiligheid uiterst precair.

De ultieme test voor dit evenwicht volgde eind 2024 rondom de geweldsincidenten met Maccabi Tel Aviv-fans en Amsterdammers. Opnieuw bevond Halsema zich in het epicentrum van een internationale storm, waarbij de stad werd verscheurd door antisemitisme en polarisatie. Waar zij probeerde de rust te bewaren en de feiten boven tafel te krijgen, werd ze door de landelijke politiek en internationale media genadeloos onder vuur genomen. Het illustreert de centrale stelling van Hielkema en Wagemakers: in de huidige politieke arena wordt een burgemeester niet langer beoordeeld op bestuurlijk handelen, maar wordt deze soms opgeofferd aan de emotie van de dag.

Wat deze biografie zo sterk maakt, is de methodiek van de auteurs. De objectiviteit en de verantwoording van de auteurs geven de lezer vertrouwen in de betrouwbaarheid van het boek. Het uitgebreide brongebruik van Hielkema en Wagemakers leidt tot een werk dat niet alleen het verhaal van Femke Halsema vertelt, maar ook een pijnlijk scherp beeld schetst van de staat van onze democratie.