De kracht van juridische ideeën

Genocide en misdrijven tegen de menselijkheid zijn ondertussen ingeburgerde termen. Zelfs zo ingeburgerd dat je er niet meer bij stilstaat dat deze ooit door iemand bedacht zijn. Dat gold ook voor Philippe Sands, advocaat, hoogleraar gespecialiseerd in International Recht en schrijver die deze concepten gebruikt in zijn praktijk. Tot zijn verbazing ontdekte hij dat er een link is tussen zijn familie en de twee mannen die de termen genocide en misdrijven tegen de menselijkheid hebben ontwikkeld. De zoektocht naar hoe deze link precies in elkaar stak, heeft hij op een bijzondere manier verteld in zijn boek East West Street.
Het verhaal begint met een uitnodiging aan Sands om een college te komen geven in het Oekraïense Lviv. Sands kent de stad van naam omdat zijn grootvader er vandaan komt. Hij neemt de uitnodiging aan omdat hij nieuwsgierig is naar de plaats waar zijn grootvader heeft gewoond.
Dit besluit mondt uit in indrukwekkend speurtocht waarin hij niet alleen te weten komt wat zijn Joodse familie is overkomen in de Tweede Wereldoorlog in Lviv en daarbuiten maar eveneens ontdekt dat de geestelijke vaders van de concepten genocide en misdrijven tegen de menselijkheid, Hersch Lauterpacht en Rafael Lemkin, ook alle twee uit Lviv komen. Concepten die Sands regelmatig in zijn werk gebruikt. Ooit hebben de wegen van zijn familie die van deze Lauterpacht en Lemkin elkaar gekruist of even parallel gelopen.

Kleine geschiedenis
Het boek is een geslaagd voorbeeld hoe je via de kleine geschiedenis van individuen de grote geschiedenis eveneens in beeld brengt. Dat komt mede omdat Sands oog heeft voor grote daden van gewone mensen die zelden de geschiedenisboeken halen. Zo’n heldin, die iedereen makkelijk over het hoofd zou zien is Miss Tilney. Ze heeft de moeder van Sands in de oorlog van Wenen naar Parijs gebracht en daarmee haar leven gered. Miss Tilney was lid van een Engels evangelisch kerkgenootschap en werkte in de jaren twintig in Noord-Afrika. Het evangelie was voor haar de inspiratiebron om joodse kinderen van de nazi’s te redden, waaronder Sands’s moeder. Een type mens, geeft Sands toe, waarin hij in vredestijd weinig in geïnteresseerd zou zijn, maar aan wie hij uiteindelijk zijn bestaan heeft te danken.
Ook kent de kleine geschiedenis natuurlijk zijn oorlogsmisdadigers zoals Hans Frank. Een advocaat, net als Sands, die een rol ging spelen in de grote geschiedenis. Hij werd de hoofdjurist van Nazi-Duitsland en vanaf 1939 de gouverneur-generaal van het Poolse Generaal-Gouvernement en stelde een schrikbewind in tegen de burgerbevolking en was rechtstreeks betrokken bij de massamoord van de Poolse Joden. Bij de processen van Neurenberg werd hij schuldig bevonden aan misdaden tegen de menselijkheid en geëxecuteerd. Wel was hij de enige die schuld bekende, volgens Sands in een poging om zijn leven te redden en levenslang te krijgen.

Lauterspacht en Lemkin
Tussen de verhalen over de familie van Sands, Miss Tilney en Frank wordt de turbulente geschiedenis van de stad Lviv geschetst. In de 20e eeuw wisselde deze stad diverse malen van naam – Lemberg, Lvov(Russisch) en Lwów (Pools) - en van staat. De stad hoorde dan weer bij Polen, Rusland, Duitsland en nu de Oekraïne. Al lezend realiseer je wat een woelige geschiedenis dit deel van Europa heeft gehad en hoe weinig wij daarvan weten
Een andere belangrijk verhaallijn is natuurlijk die van Hersch Lauterpacht en Rafael Lemkin, twee Joodse rechtsgeleerden, alle twee afkomstig uit Lviv, en die in Cambridge en New York hun ideeën over genocide en misdrijven tegen de menselijkheid ontwikkelden als een vorm van verzet tegen hetgeen hun familie, vrienden en geloofsgenoten door de nazi’s werd aangedaan.
Lauterpacht wil het gedrag van nazi’s karakteriseren als misdaden tegen de menselijkheid. Mensen konden zich voor begane misdaden niet meer verschuilen achter de staat. Hij koos voor ‘law of mankind and not between states’. Lauterpacht vond dat zo de individuele nazi zelf verantwoordelijk kon worden gesteld voor wat hij andere individuen aandeed en dat ze zich niet achter de organisatie mochten verschuilen. De rechters van Neurenberg namen grotendeels dit uitgangspunt van Lauterpacht over.
Lemkin daarentegen karakteriseert het gedrag van de nazi’s als genocide. Hij beschouwde de Jodenvervolging van de nazi’s – of de Turkse aanpak van de Armeniërs – als misdaden tegen een groep. Het individu wordt mishandeld en gedood alleen om het feit tot hij of zij tot een bepaalde (bevolkings)groep behoort. Bij Neurenberg werd de term genocide, tot wanhoop van Lemkin, niet overgenomen en één van redenen was omdat een misdaad tegen een groep lastiger is te bewijzen. Lauterpacht had nog een ander bezwaar: door in groepen te denken zet je verschillende groepen tegen elkaar op. Overigens is opvallend dat tegenwoordig de termen door elkaar worden gebruikt en dat weinigen, uitgezonderd juristen, het onderscheid beseffen.

Waarde van ideeën
Het boek kent een enorme rijkdom aan profielen van mensen, verhalen, ideeën en feiten. Opvallend vond ik dat het boek in de vertaling van die verschillende titels heeft gekregen. In het Engels heet het East Street West Street, In het Nederlands Galicische Wetten en in het Duits: Terugkeer naar Lemberg. Het boek lijkt in dat opzicht op de stad Lviv die ook verschillende namen heeft gehad.
Voor mij bood het boek naast boeiende verhalen van mensen eveneens inzicht in de waarde van ideeën en juridische concepten. Na de eerste Wereldoorlog werden staten gestraft maar geen individuen. Op zich is dat niet zo vreemd. De eerste Wereldoorlog was alleen een oorlog tussen staten, de tweede Wereldoorlog voegde daar ook de vernietiging van bevolkingsgroepen aan toe. Lemkin en Lauterpacht hebben de nationale en internationale rechtsorde concepten gegeven waarmee het misdragen van staten en hun vertegenwoordigers tegenover andere burgers wel strafbaar werd. Lauterpacht en Lemkin hebben het nazi’s en andere ‘staatsdienaren’ veel lastiger gemaakt om je achter ‘Befehl ist Befehl’ te verschuilen of een oorlogssituatie. Sands laat zien hoe belangrijk deze omslag in denken is geweest en dat dit de verdiensten is van deze twee mannen ook al waren ze het niet met elkaar eens…..