De kunst van het verluchtigen

Aan de oppervlakte een whodunit welke zich afspeelt in 16e-eeuws Istanbul. Een verhaal dat wordt verteld in 59 hoofdstukken door verschillende mensen. En iedereen richt zich rechtstreeks tot de lezer (“U bent vast meer benieuwd naar de reden waarom ik zo uit de hoogte en weinig oprecht praatte….”). Bijzonder is dat ook dode mensen zich tot de lezer wenden, al meteen in het eerste hoofdstuk:

“Ik ben nu al vier dagen niet thuisgekomen. Mijn vrouw en kinderen zullen wel naar me op zoek zijn. Mijn dochter zal uitgeput zijn van het huilen en voortdurend de tuinpoort in de gaten houden; aller ogen zullen op de weg, de deur gericht zijn.
Maar zou dat werkelijk zo zijn? Dat weet ik toch niet. Misschien zijn ze er al aan gewend, hoe vreselijk! Men is, eenmaal hier aangeland, geneigd te denken dat het leven dat men achtergelaten heeft gewoon doorgaat, op dezelfde manier als vroeger.”

Het zijn niet alleen levende of dode mensen die zich tot de lezer richten, sommigen zijn helemaal geen mensen. Bijvoorbeeld een muntstuk:

“Later begonnen ze de munten van elkaar te onderscheiden door er hun tanden in te zetten, want vals geld met weinig goud en veel koper is harder. Stel, bijvoorbeeld, dat je brandt van verlangen en je naar de beeldschone jongen Mahmud spoedt, voor wie de hele wereld valt. Die stopt dan niet dat ene in zijn mond, maar het geldstuk, zet zijn tanden erin, concludeert dat het vals is en voert je vervolgens geen heel maar een half uur naar het paradijs.”

Maar ook de moordenaar, die uiteraard niet bij naam wordt genoemd, komt aan het woord:

“’Op de dag des oordeels zal de portrettisten gevraagd worden de vormen die zij geschapen hebben tot leven te brengen,’ zei ik voorzichtig, ‘maar zij kunnen helemaal niets tot leven brengen, en daarom worden zij naar de hel gestuurd. We moeten niet vergeten dat in de koran “portrettist” een van de namen van God is. God is de schepper, die het niet-bestaande bestaand kan maken en die het zielloze ziel kan geven. Niemand moet proberen zich met God te meten. Schilders moeten niet proberen te doen wat Hij doet, en moeten niet pretenderen als Hij te scheppen. Want dat is de allergrootste zonde.’”

En dat is meteen de kern van het verhaal en de aanleiding voor de moord. Want in de 16e eeuw is het in Istanbul nog gebruik om boeken te verluchten met afbeeldingen zonder schaduw en zonder perspectief. Dat was iets van de christelijke cultuur net zoals stijl en signeren. De illuminatoren in die tijd hadden helemaal geen stijl. Zij kopieerden oude meesters zoals de beroemde Bihzad (ca. 1450-1530): http://www.howtotalkaboutarthistory.com/artist-feature/artist-feature-who-was-kamal-ud-din-behzad/

Zo leer je nog eens wat. Ik heet Karmozijn is dan ook veel meer dan een whodunit. Het gaat erg veel over de kunst van het illumineren en over oude verhalen, zoals over Khosrow en Shirin.
Waarom toch maar 3 sterren… De eerste 80 pagina’s was ik verrukt: 5 sterren! Maar daarna was Pamuk regelmatig aan het uitweiden en kon ik soms met moeite de aandacht erbij houden. Ook de ontknoping was mij niet helemaal duidelijk. Dat betekent sowieso 1 ster minder!

PS. Mij viel op dat de vertalers twee keer de uitdrukking ‘praten als Brugman’ hebben gebruikt. Dat kwam bij mij toch wat vreemd over in deze context. Ook zou hier en daar een voetnoot welkom zijn geweest. Ik moest regelmatig namen Googlen zoals het hierboven genoemde verhaal van Khosrow en Shirin.