Lezersrecensie
Schokkend, verbijsterend, surreëel
Nyiszli, Miklo’s - Assistent van Mengele
Patholoog-anatoom in Auschwitz-Birkenau
Uitgeverij Verbum, 207 pagina’s
Vertaald door Bal’azs Sinkovits
Miklo’s Nyiszli (1901-1956) was patholoog-anatoom en jood van geboorte. Deze laatste kwalificatie bracht hem als gevangene van de nazi’s in 1944 in Auschwitz waar hij vanwege zijn achtergrond werd aangesteld als assistent van Mengele, de beruchte kamparts die na de oorlog helaas wist te ontkomen naar Zuid Amerika waar hij ook zou sterven zonder ooit te hebben moeten boeten voor zijn afgrijselijke misdaden. Nyiszli schreef zijn herinneringen onmiddellijk na de bevrijding op. Zijn boek verscheen voor het eerst in 1946. De Nederlandse vertaling die ik lees dateert uit 2016. Kennelijk wordt deze versie bezorgd door Franciszek Piper (1941). Hij schreef een korte kevensschets van Nyiszli alsmede het notenapparaat en ook in de tekst zelf kom ik geregeld de toevoeg FP tegen. Helaas vermeldt de uitgever niet waarom juist deze FP een rol in dit boek werd toebedeeld.
Als Nyiszli in mei 1944 aankomt in Auschwitz wordt hij onmiddellijk door Mengele zelf apart genomen nadat hij kenbaar had gemaakt bekend te zijn met pathologie. Waarom hij dat besluit nam? We worden het niet gewaar.
Wat al heel snel opvalt is dat Nyiszli zijn werkzaamheden in het kamp puur vanuit zijn professie benadert en hij lijkt daar ook voldoening uit te putten. Aanvankelijk geeft hij er nergens blijk van morele afwegingen te maken over het waanzinnig criminele gedrag van de nazi’s. Verderop zal blijken dat hij zulke morele oordelen wel degelijk heeft, gelukkig maar, dat maakt hem, anders dan de nazi’s, menselijk.
Nyiszli is de facto toegevoegd aan een Sonderkommando en dat betekent dat hij in beginsel op enig moment, als de nazi’s menen dat hij genoeg heeft geleverd, ook zal worden omgebracht. Koste wat het kost moet voorkomen worden dat de verschrikkelijke waarheid van de gaskamers en de crematoria ooit aan de buitenwereld wordt onthuld.
De beschrijving van de werkprocedures voor het Sonderkommando en van de vernietigingsdrang door de nazi’s is meer dan afschuwelijk en verbijsterend. Hoe vaak niet las ik soortgelijke passages maar het went nooit. Het is niet te bevatten hoe immoreel en gewetenloos de nazi’s waren. Niet voor niets overdenkt Nyiszli: “Wiens wil is het dat er zo’n serie van verschrikkingen over ons ellendige volk wordt uitgestort? Gods wil? Als dat zo is dan moet hij zich ondertussen ook schamen!”
Ook de opstand onder de leden van het Sonderkommando, waarover ik al in andere bronnen las, wordt uitvoerig beschreven, een huiveringwekkende episode. Er stierven 853 gevangenen maar ook 70 SS soldaten.
Dan stort het Derde Rijk in, de Russen komen razend snel naderbij, de SS-ers vluchten weg. Het is een mirakel dat Nyiszli en zijn collega-artsen niet werden gedood. Nyiszli komt terecht in Mauthausen na een dodenmars om van daaruit naar het Oostenrijkse Melk getransporteerd te worden. De reis eindigt in KZ Ebensee waar al snel de Amerikanen de leiding overnemen. Nyiszli heeft acht maanden deel uitgemaakt van een Sonderkommando in Auschwitz. Dat hij het overleefde mag een wonder genoemd worden. Hij stierf in 1956 aan een hartaanval. Ook dit is een ronduit schokkend verslag van wat er zich in een KZ als Auschwitz afspeelde. Wat mij telkens weer verbijstert is hoezeer dit soort geschiedenissen mij telkens weer schokt. Er is niet in de geringste mate sprake van gewenning.
De vertaling is van een Hongaar, ik vermoed met een paramedische achtergrond. Jammer, het boek zou enorm aan kwaliteit hebben gewonnen wanneer hier een echte vertaler op was gezet. Deze vertaling is duidelijk door een niet-Nederlander verzorgd. Ook enige toelichting door de uitgever ontbreekt: waarom deze vertaler, waarom Francisek Piper, waarom geen woord over hoe het Mengele verder verging, waarom geen helder overzicht van historisch geverifieerde getallen? Nyiszli schrijft dat hij twee miljoen slachtoffers voorbij heeft zien komen in Auschwitz maar dat getal kan eenvoudigweg niet kloppen.
Maar mijn eindoordeel gaat alleen over de tekst van Nyiszli zelf. Schokkend, verbijsterend en surreëel.
Enno Nuy
Februari 2026
Patholoog-anatoom in Auschwitz-Birkenau
Uitgeverij Verbum, 207 pagina’s
Vertaald door Bal’azs Sinkovits
Miklo’s Nyiszli (1901-1956) was patholoog-anatoom en jood van geboorte. Deze laatste kwalificatie bracht hem als gevangene van de nazi’s in 1944 in Auschwitz waar hij vanwege zijn achtergrond werd aangesteld als assistent van Mengele, de beruchte kamparts die na de oorlog helaas wist te ontkomen naar Zuid Amerika waar hij ook zou sterven zonder ooit te hebben moeten boeten voor zijn afgrijselijke misdaden. Nyiszli schreef zijn herinneringen onmiddellijk na de bevrijding op. Zijn boek verscheen voor het eerst in 1946. De Nederlandse vertaling die ik lees dateert uit 2016. Kennelijk wordt deze versie bezorgd door Franciszek Piper (1941). Hij schreef een korte kevensschets van Nyiszli alsmede het notenapparaat en ook in de tekst zelf kom ik geregeld de toevoeg FP tegen. Helaas vermeldt de uitgever niet waarom juist deze FP een rol in dit boek werd toebedeeld.
Als Nyiszli in mei 1944 aankomt in Auschwitz wordt hij onmiddellijk door Mengele zelf apart genomen nadat hij kenbaar had gemaakt bekend te zijn met pathologie. Waarom hij dat besluit nam? We worden het niet gewaar.
Wat al heel snel opvalt is dat Nyiszli zijn werkzaamheden in het kamp puur vanuit zijn professie benadert en hij lijkt daar ook voldoening uit te putten. Aanvankelijk geeft hij er nergens blijk van morele afwegingen te maken over het waanzinnig criminele gedrag van de nazi’s. Verderop zal blijken dat hij zulke morele oordelen wel degelijk heeft, gelukkig maar, dat maakt hem, anders dan de nazi’s, menselijk.
Nyiszli is de facto toegevoegd aan een Sonderkommando en dat betekent dat hij in beginsel op enig moment, als de nazi’s menen dat hij genoeg heeft geleverd, ook zal worden omgebracht. Koste wat het kost moet voorkomen worden dat de verschrikkelijke waarheid van de gaskamers en de crematoria ooit aan de buitenwereld wordt onthuld.
De beschrijving van de werkprocedures voor het Sonderkommando en van de vernietigingsdrang door de nazi’s is meer dan afschuwelijk en verbijsterend. Hoe vaak niet las ik soortgelijke passages maar het went nooit. Het is niet te bevatten hoe immoreel en gewetenloos de nazi’s waren. Niet voor niets overdenkt Nyiszli: “Wiens wil is het dat er zo’n serie van verschrikkingen over ons ellendige volk wordt uitgestort? Gods wil? Als dat zo is dan moet hij zich ondertussen ook schamen!”
Ook de opstand onder de leden van het Sonderkommando, waarover ik al in andere bronnen las, wordt uitvoerig beschreven, een huiveringwekkende episode. Er stierven 853 gevangenen maar ook 70 SS soldaten.
Dan stort het Derde Rijk in, de Russen komen razend snel naderbij, de SS-ers vluchten weg. Het is een mirakel dat Nyiszli en zijn collega-artsen niet werden gedood. Nyiszli komt terecht in Mauthausen na een dodenmars om van daaruit naar het Oostenrijkse Melk getransporteerd te worden. De reis eindigt in KZ Ebensee waar al snel de Amerikanen de leiding overnemen. Nyiszli heeft acht maanden deel uitgemaakt van een Sonderkommando in Auschwitz. Dat hij het overleefde mag een wonder genoemd worden. Hij stierf in 1956 aan een hartaanval. Ook dit is een ronduit schokkend verslag van wat er zich in een KZ als Auschwitz afspeelde. Wat mij telkens weer verbijstert is hoezeer dit soort geschiedenissen mij telkens weer schokt. Er is niet in de geringste mate sprake van gewenning.
De vertaling is van een Hongaar, ik vermoed met een paramedische achtergrond. Jammer, het boek zou enorm aan kwaliteit hebben gewonnen wanneer hier een echte vertaler op was gezet. Deze vertaling is duidelijk door een niet-Nederlander verzorgd. Ook enige toelichting door de uitgever ontbreekt: waarom deze vertaler, waarom Francisek Piper, waarom geen woord over hoe het Mengele verder verging, waarom geen helder overzicht van historisch geverifieerde getallen? Nyiszli schrijft dat hij twee miljoen slachtoffers voorbij heeft zien komen in Auschwitz maar dat getal kan eenvoudigweg niet kloppen.
Maar mijn eindoordeel gaat alleen over de tekst van Nyiszli zelf. Schokkend, verbijsterend en surreëel.
Enno Nuy
Februari 2026
1
Reageer op deze recensie
Meer recensies van ennonuy
Gesponsord
In Toscane blijkt zwijgen soms dodelijk. Schrijf je nu in voor de Hebban Leesclub.
