Lezersrecensie
Hoe behoud je je integriteit onder zulke etreme omstandigheden?
Buber-Neumann, Margarete - Gevangene van Stalin en Hitler
Een vrouw tussen rode en bruine terreur
Uitgeverij De Haan Haarlem - Tijd Contouren, 308 pagina’s
Vertaald door Eymert van Manen
Margarete Buber-Neumann (1901-1989) kwam ik tegen in KL Een geschiedenis van de naziconcentratiekampen van Nikolaus Wachsmann. Haar levensloop bleek dermate bizar dat ik onmiddellijk haar verslag daarvan aanschafte. Het werd voor het eerst gepubliceerd in 1948, geen idee wanneer het voor het eerst in het Nederlands werd vertaald. Ik lees de uitgave uit 1979, de druk wordt niet vermeld.
Margarete Buber is een van de weinige vrouwen die zowel door Stalin als door Hitler gevangen werd gehouden onder mensonterende omstandigheden, de eerste deed dat in de Goelag, de tweede in Ravensbrück. In 1920 leert ze Rafael Buber, zoon van de befaamde en veel gelauwerde godsdienstfilosoof Martin Buber (1878-1965) kennen, met wie ze een verhouding begint, met hem in het huwelijk treedt en in 1929 van hem scheidt. Daar verspilt ze overigens geen woord aan in haar autobiografie. In die jaren raakte ze verzeild in communistische kringen en al snel zou zij zichzelf ook als communiste beschouwen en profileren. Rusland was sinds de revolutie van 1917 de enig echte heilstaat. De klassenloze samenleving lag in het verschiet. Het vooruitgangsgeloof leek onverwoestbaar. Buber-Neumann zou al snel gaan twijfelen aan het communisme, getriggered door wantoestanden die ze zelf waarnam in Rusland, het huis van de revolutie.
Heinz Neumann leert ze in 1927 kennen en al snel beginnen ze een verhouding. Neumann vertegenwoordigde de Komintern in Duitsland maar Stalin verordonneerde dat de Duitse communisten zouden samenspannen met de NSDAP van Hitler. Neumann verzette zich tegen die Stalinpolitiek. Na tal van vooral politieke verwikkelingen werden Margareta en Heinz in 1935 in Moskou ondergebracht. Het relaas van Buber-Neumann geeft een huiveringwekkend beeld van de volstrekt paranoïde verhoudingen binnen het vroege communisme ten tijde van Stalin. Het parool van de gestaalde kaders luidde ‘proletarische waakzaamheid‘. De grote Stalinistische zuiveringen stonden voor de deur. Op 28 april 1937 wordt Neumann door de NKWD gearresteerd. Margareta heeft hem nooit meer gezien.
Het is met de beschrijving van de NKWD (of alle denkbare varianten daarop) in Rusland net als met die van de nazi’s: volstrekte willekeur, gefabriceerd bewijs, de onmogelijkheid voor een individu zich te verweren, ongekende repressie en wreedheid. En onvoorstelbaar dat mensen zich ervoor lenen om zulke terreur over volstrekt onschuldige naasten uit te voeren. Een jaar na de arrestatie van Neumann werd ook Margarete Buber gearresteerd.
Frapperend is dat de gevangenen wel een gevangenisrekening hadden waarop geld dat ze van familieleden kregen werd gestort. De willekeur werd dus niet tot in het oneindige doorgedreven. Hoe het ook zij, de verhalen uit de cel waarin Margareta in voorarrest zat zijn hartverscheurend. Zij werd veroordeeld tot vijf jaar strafkamp in Siberië. En blijkt al snel een sterke vrouw te zijn, ze maalt niet om tegenslag of harde omstandigheden en ook teleurstelling kan haar humeur niet breken. Maar het moet gezegd: het leven in de goelag was niet gemakkelijk maar het lijkt mij een hemel vergeleken met de KZ van de nazi’s. De perversiteit van de Stalinparanoia bleef beperkt tot en met de veroordeling, daarna werd het surrealisme verwisseld met de harde realiteit van het kampleven.
En dan is daar opeens, ogenschijnlijk zonder vooraankondiging laat staan een aanleiding, de onmiddellijke uitwijzing uit de Sovjet Unie. Uitgeleverd aan Duitsland, het was ergens rond 7 februari 1940. Van de regen in de drup was wel de minst passende vergelijking. Van de hemel in de hel is hier eerder sprake. En de Gestapo had niet veel tijd nodig om haar te veroordelen tot Ravensbrück, zonder enige termijn vast te leggen. Men ging er van uit dat Margarete Buber-Neumann snel weer actief zou zijn als communiste. Helaas laat ze ons niet weten of zij zich tegen dat beeld heeft verzet. Ze was immers volkomen genezen van haar communistische sympathieën! Ergens in de Gestapo verhoren moet ze dat toch kenbaar hebben kunnen maken. Nu ja, dat betekende dan nog steeds niet dat men bereid was haar te geloven.
Ik weet niet meer de hoeveelste keer het is dat ik lees hoe gevangenen in een KZ aankomen en ingekwartierd worden. Ik ken de procedures inmiddels van a tot z en toch is het alsof je weer voor het eerst kennismaakt maakt met het walgelijke gedrag van de nazi’s, man of vrouw. Wat dat met een mens doet is niet te voorspellen. Buber zelf hierover: “Zichzelf te analyseren is erg moeilijk en wanneer me gevraagd wordt hoe het mogelijk is dat ik zeven jaar concentratiekamp overleefde, waar ik de kracht daarvoor vandaan haalde, dan kan ik alleen antwoorden: zowel Siberië als Ravensbrück overleefde ik niet alleen omdat ik lichamelijke geestelijk een zeer sterk mens was, niet alleen omdat ik mezelf nooit zover liet gaan dat ik mijn zelfrespect verloor, maar omdat ik altijd weer mensen vond voor wie ik nodig was”.
Prachtig en ontroerend is de geschiedenis van Milena Jesenska (1896-1944), de eerste vriendin van Franz Kafka. Buber-Neuman zou later een biografie over deze intrigerende vrouw publiceren. Bijna even zo intrigerend is het verhaal van hoofdbewaakster Langenfeld uit Ravensbrück. Zij was geen doorgewinterde SS-er en probeerde haar taken zo menselijk mogelijk in te vullen tot de Gestapo haar arresteerde en voor een tribunaal bracht. Na de oorlog zou ze erin slagen haar gevangenis te ontvluchten. Ze werd nooit berecht. In 1957 zou ze Buber-Neumann bij haar thuis in Frankfurt bezoeken om haar excuses aan te bieden en hopelijk in ruil daarvoor absolutie te krijgen. Hoe graag niet zou ik hiervan een verslag lezen?
En hoe intens verdrietig is niet het verhaal van de Tsjech Sawiy Kalandra die het concentratiekamp overleeft, terugkeert naar Praag om een paar jaar later door de communisten te worden gearresteerd, ter dood veroordeeld en terechtgesteld te worden. Voor sommigen heeft het leven niets in petto. De oorlog is afgelopen, Margarete Buber-Neumann weet dat ze westwaarts moet en dat ze de Russen voor moet blijven. Nog meer ellende zou niet te verdragen zijn. Zij stierf op 6 november 1989, drie dagen voor de val van de Berlijnse muur nadat ze jarenlang actief was voor de conservatieve CDU.
Margarete Buber-Neumann schreef een indrukwekkend verslag van haar verblijf in de goelag en het concentratiekamp. De achteloosheid van de volstrekt paranoïde stalinisten is verbijsterend en ongekend en evenzo pervers en misdadig. Maar het lijkt mij toch dat de wreedheid van de nazi’s ongeëvenaard was. Buber was zowel lichamelijk als geestelijk een zeer sterke vrouw en zij slaagde erin haar integriteit te behouden, wat haar ook overkwam. Gelukkig heeft zij deze waanzin overleefd en kon ze getuigen van de misdaden door de gestaalde kaders van het Stalinisme en door de nazi’s van Hitler. We moeten hier lering uit proberen te trekken want het was Primo Levi die ons al voorhield: “het is gebeurd, en het kan weer gebeuren“.
Enno Nuy
Januari 2026
Een vrouw tussen rode en bruine terreur
Uitgeverij De Haan Haarlem - Tijd Contouren, 308 pagina’s
Vertaald door Eymert van Manen
Margarete Buber-Neumann (1901-1989) kwam ik tegen in KL Een geschiedenis van de naziconcentratiekampen van Nikolaus Wachsmann. Haar levensloop bleek dermate bizar dat ik onmiddellijk haar verslag daarvan aanschafte. Het werd voor het eerst gepubliceerd in 1948, geen idee wanneer het voor het eerst in het Nederlands werd vertaald. Ik lees de uitgave uit 1979, de druk wordt niet vermeld.
Margarete Buber is een van de weinige vrouwen die zowel door Stalin als door Hitler gevangen werd gehouden onder mensonterende omstandigheden, de eerste deed dat in de Goelag, de tweede in Ravensbrück. In 1920 leert ze Rafael Buber, zoon van de befaamde en veel gelauwerde godsdienstfilosoof Martin Buber (1878-1965) kennen, met wie ze een verhouding begint, met hem in het huwelijk treedt en in 1929 van hem scheidt. Daar verspilt ze overigens geen woord aan in haar autobiografie. In die jaren raakte ze verzeild in communistische kringen en al snel zou zij zichzelf ook als communiste beschouwen en profileren. Rusland was sinds de revolutie van 1917 de enig echte heilstaat. De klassenloze samenleving lag in het verschiet. Het vooruitgangsgeloof leek onverwoestbaar. Buber-Neumann zou al snel gaan twijfelen aan het communisme, getriggered door wantoestanden die ze zelf waarnam in Rusland, het huis van de revolutie.
Heinz Neumann leert ze in 1927 kennen en al snel beginnen ze een verhouding. Neumann vertegenwoordigde de Komintern in Duitsland maar Stalin verordonneerde dat de Duitse communisten zouden samenspannen met de NSDAP van Hitler. Neumann verzette zich tegen die Stalinpolitiek. Na tal van vooral politieke verwikkelingen werden Margareta en Heinz in 1935 in Moskou ondergebracht. Het relaas van Buber-Neumann geeft een huiveringwekkend beeld van de volstrekt paranoïde verhoudingen binnen het vroege communisme ten tijde van Stalin. Het parool van de gestaalde kaders luidde ‘proletarische waakzaamheid‘. De grote Stalinistische zuiveringen stonden voor de deur. Op 28 april 1937 wordt Neumann door de NKWD gearresteerd. Margareta heeft hem nooit meer gezien.
Het is met de beschrijving van de NKWD (of alle denkbare varianten daarop) in Rusland net als met die van de nazi’s: volstrekte willekeur, gefabriceerd bewijs, de onmogelijkheid voor een individu zich te verweren, ongekende repressie en wreedheid. En onvoorstelbaar dat mensen zich ervoor lenen om zulke terreur over volstrekt onschuldige naasten uit te voeren. Een jaar na de arrestatie van Neumann werd ook Margarete Buber gearresteerd.
Frapperend is dat de gevangenen wel een gevangenisrekening hadden waarop geld dat ze van familieleden kregen werd gestort. De willekeur werd dus niet tot in het oneindige doorgedreven. Hoe het ook zij, de verhalen uit de cel waarin Margareta in voorarrest zat zijn hartverscheurend. Zij werd veroordeeld tot vijf jaar strafkamp in Siberië. En blijkt al snel een sterke vrouw te zijn, ze maalt niet om tegenslag of harde omstandigheden en ook teleurstelling kan haar humeur niet breken. Maar het moet gezegd: het leven in de goelag was niet gemakkelijk maar het lijkt mij een hemel vergeleken met de KZ van de nazi’s. De perversiteit van de Stalinparanoia bleef beperkt tot en met de veroordeling, daarna werd het surrealisme verwisseld met de harde realiteit van het kampleven.
En dan is daar opeens, ogenschijnlijk zonder vooraankondiging laat staan een aanleiding, de onmiddellijke uitwijzing uit de Sovjet Unie. Uitgeleverd aan Duitsland, het was ergens rond 7 februari 1940. Van de regen in de drup was wel de minst passende vergelijking. Van de hemel in de hel is hier eerder sprake. En de Gestapo had niet veel tijd nodig om haar te veroordelen tot Ravensbrück, zonder enige termijn vast te leggen. Men ging er van uit dat Margarete Buber-Neumann snel weer actief zou zijn als communiste. Helaas laat ze ons niet weten of zij zich tegen dat beeld heeft verzet. Ze was immers volkomen genezen van haar communistische sympathieën! Ergens in de Gestapo verhoren moet ze dat toch kenbaar hebben kunnen maken. Nu ja, dat betekende dan nog steeds niet dat men bereid was haar te geloven.
Ik weet niet meer de hoeveelste keer het is dat ik lees hoe gevangenen in een KZ aankomen en ingekwartierd worden. Ik ken de procedures inmiddels van a tot z en toch is het alsof je weer voor het eerst kennismaakt maakt met het walgelijke gedrag van de nazi’s, man of vrouw. Wat dat met een mens doet is niet te voorspellen. Buber zelf hierover: “Zichzelf te analyseren is erg moeilijk en wanneer me gevraagd wordt hoe het mogelijk is dat ik zeven jaar concentratiekamp overleefde, waar ik de kracht daarvoor vandaan haalde, dan kan ik alleen antwoorden: zowel Siberië als Ravensbrück overleefde ik niet alleen omdat ik lichamelijke geestelijk een zeer sterk mens was, niet alleen omdat ik mezelf nooit zover liet gaan dat ik mijn zelfrespect verloor, maar omdat ik altijd weer mensen vond voor wie ik nodig was”.
Prachtig en ontroerend is de geschiedenis van Milena Jesenska (1896-1944), de eerste vriendin van Franz Kafka. Buber-Neuman zou later een biografie over deze intrigerende vrouw publiceren. Bijna even zo intrigerend is het verhaal van hoofdbewaakster Langenfeld uit Ravensbrück. Zij was geen doorgewinterde SS-er en probeerde haar taken zo menselijk mogelijk in te vullen tot de Gestapo haar arresteerde en voor een tribunaal bracht. Na de oorlog zou ze erin slagen haar gevangenis te ontvluchten. Ze werd nooit berecht. In 1957 zou ze Buber-Neumann bij haar thuis in Frankfurt bezoeken om haar excuses aan te bieden en hopelijk in ruil daarvoor absolutie te krijgen. Hoe graag niet zou ik hiervan een verslag lezen?
En hoe intens verdrietig is niet het verhaal van de Tsjech Sawiy Kalandra die het concentratiekamp overleeft, terugkeert naar Praag om een paar jaar later door de communisten te worden gearresteerd, ter dood veroordeeld en terechtgesteld te worden. Voor sommigen heeft het leven niets in petto. De oorlog is afgelopen, Margarete Buber-Neumann weet dat ze westwaarts moet en dat ze de Russen voor moet blijven. Nog meer ellende zou niet te verdragen zijn. Zij stierf op 6 november 1989, drie dagen voor de val van de Berlijnse muur nadat ze jarenlang actief was voor de conservatieve CDU.
Margarete Buber-Neumann schreef een indrukwekkend verslag van haar verblijf in de goelag en het concentratiekamp. De achteloosheid van de volstrekt paranoïde stalinisten is verbijsterend en ongekend en evenzo pervers en misdadig. Maar het lijkt mij toch dat de wreedheid van de nazi’s ongeëvenaard was. Buber was zowel lichamelijk als geestelijk een zeer sterke vrouw en zij slaagde erin haar integriteit te behouden, wat haar ook overkwam. Gelukkig heeft zij deze waanzin overleefd en kon ze getuigen van de misdaden door de gestaalde kaders van het Stalinisme en door de nazi’s van Hitler. We moeten hier lering uit proberen te trekken want het was Primo Levi die ons al voorhield: “het is gebeurd, en het kan weer gebeuren“.
Enno Nuy
Januari 2026
1
Reageer op deze recensie
