Scherpe observaties

K. Schippers (1936) ontving in 1996 de P.C.Hooft-prijs, was in 1996 genomineerd met zijn roman Poeder en sneeuw voor de Generale Bank Literatuur Prijs en won in 2005 de Libris literatuur Prijs met de roman Waar was je nou. Samen met J. Bernlef en G. Brands was hij oprichter van het literaire tijdschrift Barbarber : een tijdschrift voor teksten. Ze publiceerden op het oog alledaagse teksten met poëtische inslag, verhalen, foto’s en plaatjes. Het gedachtegoed van Barbarber klinkt nog steeds door in De hoedenwinkel van K.Schippers.

Sonja Driebeecke, verkoopster in een warenhuis, begint een hoedenwinkel. Ze is bezig met de inrichting van de zaak als een stedenbouwkundige haar vraagt om de straatnamen voor Landerije te bedenken. Dat is een gloednieuw dorp op twaalf kilometer van de grote stad. Sonja gaat, ondanks alle drukte, de uitdaging aan en daarmee begint het verhaal waarin K. Schippers de vele kanten van taal, teksten, namen en beelden een rol laat spelen.

Sonja piekert over namen en merkt hoezeer ze van belang zijn voor de bewoners van het dorp. Vooral als een man het over het korte straatje heeft en het plein niet kan duiden. Ze wordt zich bewust van de ruimte om zich heen. Iets waarover ze nooit eerder heeft nagedacht. Het namen geven blijkt moeilijker dan gedacht en even overweegt ze de opdracht te laten schieten. Maar de woorden van haar vader - ‘Als je ergens aan begint, maak het dan ook af’ - weerhouden haar ervan toe te geven aan die opwelling.

Steeds vaker gaat taal dan een rol spelen in deze roman. Een bezoek aan een feestje brengt een ‘eindwoord’ in het verhaal. Het is het woord dat deelnemers aan een quiz moeten maken van de beginletters van goed beantwoorde vragen. K. Schippers houdt van deze spelletjes, ziet de schoonheid van de teksten op ‘gelukhartjes’, van een borduurwerk waarvan in het alfabet de G na de F ontbreekt om na de Z op te duiken. Hij heeft eerbied voor het triviale en introduceert het steeds meer in deze roman. Zo wijst hij op de ondertiteling van films bij de BBC, waarbij ook geluiden worden beschreven. Na deze observatie wordt die meteen in het boek gebruikt. Cursief geschreven lees je telefoon rinkelt. De vervreemding die dit teweeg brengt valt gelijk met het verdwijnen van taal in het dorp Landerije. De weinige teksten en woorden die Sonja tijdens haar eerste bezoek opvielen zijn verdwenen. Het lijkt of de taal daar is uitgevallen.

Die bewustwording zorgt ervoor dat de zorgeloze fantasie waarop de roman dreef, langzaam wordt losgelaten. Er dreigt iets, maar wat? Sonja gaat op zoek en belandt in een wereld die aan elkaar hangt van aanwijzingen terwijl de taal op drift is. Ze zoekt naar de naamgever van de gelukshartjes, leest krabbels op briefjes, denkt na over liplezen en foto’s als bouwstenen voor een verhaal. En weer laat K. Schippers gebeuren waarover hij schrijft. Foto’s vertellen het verhaal waar taal tekort schiet.Hij toont aan hoe Sonja niet verder komt doordat iets haar in de weg zit. De lezer ziet dat het een enorme komma is die midden op de pagina staat. Eigenlijk laat de schrijver zien dat ‘taal wordt overschat. Het is een uitdrukkingsmiddel zoals kleur, beweging of licht.’ Schippers speelt het hele boek met de lezer, kijkt of die in staat is hem te volgen in het spel dat literatuur of wellicht zelfs kunst mag heten.

Wonderbaarlijk is vooral dat de auteur juist door dat speelse ons wijst op zaken waar we iedere dag op stuiten. Iets als de vrijheid van meningsuiting bijvoorbeeld waarover hij schrijft: ‘Dat valt wel mee met die taaluitval. Je mag vast nog wel wat zeggen. Het is net als bij de katholieken: ze zeggen dat het niet mag, maar het hindert niks als je het toch doet.’ Prachtig helder is dit boek van taal en scherp in zijn observaties. Wie ‘de wind is de taal van de ruimte’ schrijft, beheerst de taal als een dichter. Eigenlijk kun je De hoedenwinkel het best zien als een statement. K.Schippers wijst de lezer erop dat literatuur meer is dan een goed verhaal. Alleen stijl, ideeën en ongebreideld spelen zorgen ervoor dat een roman boven de dagelijkse boekenberg kan uitstijgen. De hoedenwinkel is een roman die tot nadenken stemt en ongetwijfeld tot eindeloos herlezen.