Anjers in de geweren

Op 25 april 1974 vond een geweldloze militaire staatsgreep plaats in Portugal, waarbij een einde werd gemaakt aan de dictatuur. Toen mensen in de straten naar de opstandige soldaten toeliepen deelden ze rode anjers uit aan de militairen. De militairen staken vervolgens de rode anjers in de loop van hun geweer, als symbool van de geweldloosheid, de menselijkheid en de verbinding met het volk. Een sterk, ontroerend beeld.

Colum McCann heeft met ‘Apeirogon’ ook zo’n anjer in de geweren geplaatst. De aanleiding voor het boek – de levensverhalen van de Palestijn Bassam Aramin en de Israëlier Rami Elhanan – is weliswaar een andere dan in Portugal, maar de onderliggende boodschap en de kracht van de boodschap is vergelijkbaar. Bassam Aramin en Rami Elhanan verloren beiden hun jonge dochter in het oorlogsgeweld van het Palestijns-Israëlisch conflict. Abir, de dochter van Bassam Aramin, werd in haar hoofd geraakt door een rubberkogel uit het geweer van een Israëlische soldaat. En Smadar, de dochter van de Israëlische hoofdpersoon Rami Elhanan, kwam om bij een Palestijnse zelfmoordaanslag.

Bij beiden leidde dit tot het inzicht dat verlies en verdriet geen grenzen kent, dat geweld en haat geen oplossing biedt, en dat alleen praten met elkaar en begrip hebben voor elkaars verdriet kan leiden tot vrede. Beide mannen brengen deze overtuiging tot leven door hun actieve deelname aan ‘The Parents Circle’ , een groep mensen die allemaal hun kinderen hebben verloren door geweld. Dit doen ze onder meer door het veelvuldig geven van lezingen over het lot van hun kinderen. Ook hun toestemming aan McCann om hun leven, en de interviews die ze met de schrijver voerden, te gebruiken als basis voor het boek, is te begrijpen als een manier om de boodschap van ‘The Parents Circle’ verder te brengen. Colum McCann nam de levens en de levensovertuigingen van beide vaders als uitgangspunt. Hij haalt in 1001 hoofdstukken – een verwijzing naar de Arabische vertellingen van duizend-en-een-nacht - hun levens op, weet dat te verbinden met allerlei andere gebeurtenissen, invallen, anekdotes, laat soms een halve pagina leeg, en maakt daarmee een verbijsterend goede en indringende roman. De vorm is niet zomaar gekozen: het dwingt de lezer alle kanten van de medaille te bekijken, nader te overdenken en niet zonder meer stelling te nemen. Vandaar ook de titel: ‘Apeirogon’, een figuur met een ontelbaar oneindig aantal zijden.

De vorm en de inhoud illustreren dat het leven in oorlogssituaties zoals in de bezette gebieden voor iedereen bestaat uit verdriet, angst, woede en pijn, en dat juist uit die gevoelens en ervaringen verbinding kan ontstaan tussen mensen. Je wordt meegenomen in de tragiek, de gevoelens en de overlevingsstrategie van beide mannen en van iedereen die in de gekte van oorlog en haat moet doorleven. Verdriet, angst, woede en pijn als gedeelde gevoelens en ervaringen, waaruit juist verbinding kan ontstaan tussen mensen. De verhalen over Bassam die als jonge jongen in de gevangenis belandt en daar begint te twijfelen aan zijn vanzelfsprekende haat tegen de Israëlische bezetters, de Israëlische soldaten die stiekem een speelplaats maken ter nagedachtenis aan Abir, verhalen over de evenwichtskunstenaar Philip Petit die over een koord liep tussen de Joodse en de Arabische wijk in Jeruzalem en daarbij een vredesduif losliet, de Ierse priester Christopher Costigin die tegen de klippen op een expeditie ondernam naar de Jordaanrivier en de Dode Zee om zo de kern van God te ontdekken. Hoe verschillend de verhalen, de quote’s, de anecdotes ook zijn, naar lengte, inhoud en onderwerp, allemaal worden ze op een of andere manier gelinkt aande verhalen van Bassam en Rami en passen ze wonderwel in het geheel van deze roman.

Een roman over wanhoop en verzoening, met een duidelijke boodschap: ‘Het houdt pas op als wij gaan praten’. De manier waarop McCann deze boodschap in zijn roman heeft verwerkt maakt dat je niet alleen het verdriet en de ellende mee kunt voelen, maar ook tot enig optimisme komt. Het kan (ooit) goed komen.
Een duidelijke vijf sterren, dit boek.