Van Warschau naar het ‘beloofde’ land: een familie op drift

In Pennsylvia, de zesde roman van Kees Uittenhout, die zich afspeelt aan het eind van de negentiende eeuw (te beginnen in 1881) gaat het over gedwongen migratie. De spanning tussen verstikking en vrijheid vormt de motor van de roman. Het is een meeslepend, ontroerend familieverhaal dat tegelijk intiem en historisch is en bovendien actueel.

Het boek volgt de familie Parringer vanuit Warschau, waar Ava, de oudste dochter, haar broertjes Joachim en Abraham samen met haar opa Yosselm helpt op te voeden in een zwaar orthodox-joods milieu. Vader Janusz, meester-kleermaker, houdt zich strikt aan de religieuze wetten en tradities, terwijl het verlies van hun dochter Sarah zes jaar eerder de familie uit elkaar dreef. Met een enkele zin – typisch Uittenhout – weet hij Janusz neer te zetten: hij had “moeite zich te verheugen op een tussen regenwolken uitpiepende zonnestraal.”

De kracht van Ava’s stem
De roman wordt gedragen door Ava, die zich rechtstreeks richt tot haar jongere broers. Haar ik-perspectief maakt van Pennsylvania geen afstandelijke historische schets, maar een intieme getuigenis. Ava’s stem is scherp, soms hard, vaak lichamelijk, en altijd doordrongen van de noodzaak om te vertellen wat anders verloren dreigt te gaan.

Uittenhout beschrijft hoe het Joodse geloof het dagelijks leven structureert: rituelen, mitswot, sjoel, Pesach, sjeitel en chanoeka vormen een keurslijf én een identiteit tegelijk. Ava’s stem, scherp en lichamelijk, vertelt onverbiddelijk over haar jeugd en over wat geweld en migratie met een mens doen. Wanneer zij op haar twaalfde wordt misbruikt, dwingt niet alleen de dader haar tot stilte, maar ook een gemeenschap die geen taal heeft voor haar ervaring.

Geweld en migratie
De historische context maakt het verhaal nog indringender. De moord op tsaar Alexander II en de daaropvolgende pogroms tonen hoe kwetsbaar Joden in Oost-Europa waren. “Wij hebben de plicht de aarde Jodenvrij te maken,” verkondigen de machthebbers, “we maken Jodenvervolging tot een vlammend banier tot we al die bloedzuigers tot en met de laatste man en vrouw tussen onze nagels hebben doodgeknepen.” Het zijn woorden die de roman niet alleen situeren in hun tijd, maar ook een beklemmende echo vormen richting het heden. .In Warschau van 1881 wordt een pogrom de motor van de migratie: huizen worden vernield (“van de plafonds hingen flarden bepleistering naar beneden, als restjes vlees aan een door kraaien kaalgepikt skelet.”), bestaanszekerheid verdwijnt, en blijven wordt onmogelijk. Opa Yosselm bezit twee boeken, waarvan er één het nieuwe beloofde land Pennsylvania noemt: een plek van ruimte en welkom.

Uittenhout verbindt politieke gebeurtenissen direct aan het gezin: migratie is niet abstract, maar tastbaar. Overvolle treinen, scheepsruimen vol ziekte en schaamte, willekeurige grenzen en corrupte ambtenaren maken van de tocht via Rotterdam richting Amerika een ontmenselijkende ervaring. Mensen worden vervoerd als goederen, samengeperst en gereduceerd tot nummers. Toch duiken ook kleine vormen van mededogen op: handen die voedsel geven, deuren die openstaan, blikken die niet wegkijken. Vanaf dat moment verschuiftPennsylvania van een verhaal over worteling naar een verhaal over beweging.

Intieme getuigenis
Ava observeert scherp: “Wie derde klasse reist, hoeft geen kijkje te nemen in de hel om te weten hoe het daar is.” Haar ik-perspectief maakt van Pennsylvania geen historische schets, maar een intieme getuigenis. Uittenhout toont hoe migratie het lichaam en de geest test: Ava leert dat haar lichaam een ruilmiddel kan zijn, dat zowel redt als beschadigt. Tegelijkertijd zijn er georganiseerde vormen van hulp: de Alliance in Rotterdam vangt vluchtelingen op, biedt eten, onderdak en medische zorg, en vormt zo een moreel contrapunt bij uitbuiting en geweld. Niet toevallig gaat de opbrengst van het boek naar de Pauluskerk, die vandaag een vergelijkbare rol vervult.

Overleven op zee en in havens
In New York wordt Ava afgekeurd vanwege vermeende trachoom, achtergelaten door de autoriteiten en verraden door haar vader omdat zij het geloof heeft verraden en geen maagd meer is.. Migratie opent niet alleen landen, maar ook families: Ava verliest haar familie en haar religieuze identiteit. Het eten van varkensvlees wordt symbolisch: keuze voor leven boven dogma. Terug in Rotterdam pakt ze kansen, leert talen en beweegt zich door werelden die haar eerder buitensloten. De Singer-naaimachine van haar vader, symbool van vakmanschap en koppigheid – hij sleept die overal mee naar toe -, krijgt een wrange echo wanneer Ava model wordt voor een reclamecampagne van dezelfde fabrikant voor een revolutionair model. Waar haar vader vasthoudt aan het oude, belichaamt Ava de toekomst. Ava gaat er alles aan doen om de breuk tussen verleden en heden te doorbreken. Maar of haar dat ook lukt?

Pennsylvania als belofte en spiegel
Uittenhout verankert zijn verhaal in bredere structuren van opvang en uitsluiting. De Alliance in Rotterdam en de ondersteuning door de Nederlandsch-Amerikaansche Stoomvaart-Maatschappij laten zien hoe vluchtelingen nog steeds worden gewogen op nut, gezondheid en aanpasbaarheid. Pennsylvania functioneert zo ook als spiegel voor het heden.

Stijl, thematiek en impact
Uittenhout is een verteller die er in slaagt je helemaal op te nemen in zijn intrigerende en meeslepende verhaal. Stilistisch balanceert Uittenhout tussen rauw realisme en lyrische observatie. Beelden zijn zintuiglijk en confronterend; feiten dienen emoties, waardoor de roman een emotionele waarheid krijgt. Binnen zijn oeuvre sluit Pennsylvania naadloos aan bij eerdere werken over migratie, macht en de kleine mens. Er zijn geen helden of verlossende ideologieën, alleen individuen die zich staande proberen te houden tegen historische krachten.

Pennsylvania is geen verhaal over aankomen, maar over blijven bewegen — moreel, lichamelijk, menselijk. Het laat zien wat migratie werkelijk betekent: verlies, schuld, overleven — en soms een vorm van vrijheid die nooit onbevlekt is.

Toch blijft de roman warm: tussen uitbuiting en geweld verschijnen mensen met een goed hart, handen die voedsel aanreiken, deuren die opengaan, blikken die niet wegkijken. In die fragiele netwerken van mededogen schuilt de tegenkracht van het boek.

—

Voor het eerst gepubliceerd op Boekenkrant.com