Lezersrecensie
De last van eer en schuld
De wraak van de vaderen (1928) neemt een unieke plaats in binnen de Hebreeuwse literatuur. Jitschak Shami (1888-1948), geboren in Hebron en opgegroeid in een Arabischsprekende omgeving, schreef in een modern Hebreeuws dat aan het begin van de 20e nog volop in ontwikkeling was om een levende taal te worden. In deze roman is alles overigens Palestijns. Het verhaal zou je een tragisch verhaal kunnen noemen over een samenleving waarin eer, traditie en collectieve wetten zwaarder wegen dan het individu. Vertaler Ruben Verhasselt geeft in zijn nawoord inzicht in het verhaal en de achtergronden. Dat is een belangrijke verheldering.
Een wereld vóór de breuk
Shami voert de lezer binnen in een Palestina van vóór de politieke breuklijnen van de twintigste eeuw. De jaarlijkse pelgrimstocht naar het graf van Mozes bij Jericho vormt het centrum van het gemeenschapsleven. De auteur neemt ruim de tijd om deze wereld tastbaar te maken: “Het graan groende en schoot in de aren,” olijfbomen lijken te smeken om bevrijding uit hun winterse omhulsels, rijst “smelt tussen tong en verhemelte”. De beeldrijke, trage, wijdlopige stijl roept een sfeer op waarin mens en natuur nauw verweven zijn. Juist die idyllische breedte kondigt de naderende veranderingen aan.
Nimr Aboe as-Sjawarib: man van eer
Hoofdpersonage Nimr Aboe as-Sjawarib, bijgenaamd de Snorrebaard, belichaamt de waarden van zijn gemeenschap. Hij is een trotse, licht ontvlambare man, maar ook iemand bij wie “manhaftigheid en vrijgevigheid in het hart klopten”. Hij komt op voor wezen en armen en wordt, min of meer tegen zijn zin, gekozen tot vlaggendrager van Nablus. Die rol maakt hem tot leider én tot bliksemafleider. Nimr wil bemiddelen, geweld vermijden en zegt tegen zijn mensen: “Begin met vrede en laat je leiden door het verstand.” Maar leiderschap betekent in deze wereld verantwoordelijkheid voor een collectief dat wordt geregeerd door eeuwenoude regels over eer, schaamte en vergelding.
Ritueel en uitsluiting
Shami’s roman richt zich minder op individuele psychologie dan op groepsdynamiek. De pelgrimstocht is een massascène waarin de gemeenschap zich als organisme beweegt, “als een machtige waterval”. Tegelijk toont Shami de keerzijde van die orde. De tocht is voor mannen; vrouwen blijven achter in een bestaan van “grauwe, saaie werkdagen zonder een sprankje licht”. Traditie schept samenhang, maar ook uitsluiting. Niemand ontsnapt volledig aan de rol die hem/haar van oudsher is toegewezen.
Van vernedering naar geweld
Wanneer de stoeten uit Nablus, Hebron en Jeruzalem elkaar ontmoeten, slaat harmonie om in rivaliteit. Ruiterspelen worden machtsvertoon; eer wordt geschonden. Tijdens de heilige dagen is bloedwraak verboden, wat de spanning alleen maar vergroot. Uiteindelijk doodt Nimr de vaandeldrager van Hebron. Die daad is geen uitbarsting van blinde woede, maar het gevolg van een systeem waarin eerherstel boven alles staat. Vanaf dat moment treedt Nimr buiten de gemeenschap, terwijl hij er tegelijk volledig door wordt bepaald. Wraak van de Hebronieten is onvermijdelijk, al is zij uitgesteld. De moord is het keerpunt in de roman. De strakke structuur verandert en wordt grilliger. De (psychologische) ontwrichting van Nimrs leven wordt hierin weerspiegeld. Vorm en inhoud vallen prachtig samen. Maar de dreiging blijft. De vaderen blijven spreken.
Vlucht en ontworteling
Uit angst voor vergelding vlucht Nimr de woestijn in. Shami’s taal wordt hier rauwer en hallucinerend. Nimr verschuilt zich “als een hyena” tussen de rotsen, vreest het maanlicht, ziet bedoeïenenkampen als “gespreide zwarte vleugels” in het landschap. Zijn paard sterft; zijn status verdwijnt. In Caïro gaat hij op in de massa. Ballingschap blijkt geen bevrijding, maar een andere vorm van gevangenschap. Hasjiesj en gokken breken tijdelijk “de dikke stenen muren” om hem heen, maar laten hem leeg achter. Spreekwoorden klinken als valse beloften: “Met geduld veranderen moerbeibladeren in zijde.”
Noodlot en keuze
Nimr is een tragisch personage omdat hij balanceert tussen overgave en verzet. Soms gelooft hij dat alles “voorbeschikt en onvermijdelijk” is, dan weer wil hij “de teugels van zijn lot in eigen handen nemen”. Goede intenties – vrede, bemiddeling, rechtvaardigheid – worden vermalen door een erfelijk systeem van eer en wraak. Dat maak hem tot een tragisch figuur.
De titel als sleutel
Wanneer Nimr uiteindelijk, op religieus bevel, terugkeert naar Hebron om boete te doen bij het graf van de aartsvaders, sluit de cirkel zich en klinkt de kreet om “de wraak van de vaderen” klinkt. De titel suggereert daarmee ook kritiek: zolang mensen handelen namens de vaderen, blijft de cyclus van geweld intact.
Die thematiek wordt versterkt door Shami’s taal. Hij gebruikt nauwelijks Europese leenwoorden, grijpt terug op oud-Hebreeuwse vormen en vertaalt Arabische spreekwoorden letterlijk. Vertaler Verhasselt geeft daarover in zijn nawoord uitleg. In zijn vertaling klinkt dat soms archaïsch en stijf: mensen vertrekken “ijlings”, voelen iets in “hun ganse ziel”, beledigingen prikken als naalden. Toch werkt die vervreemding. Het verhaal speelt zich af in een verleden dat zelfs voor Shami al aan het verdwijnen was. De stijl maakt voelbaar hoe ver die wereld van de onze afstaat.
Actuele roman
De roman krijgt extra lading wanneer je haar leest tegen de achtergrond van Shami’s leven. Hij schreef in een tijd van oplopende spanningen; kort na publicatie werd de joodse gemeenschap van Hebron in 1929 grotendeels verdreven. Shami zelf stopte met schrijven, gedesillusioneerd.
De wraak van de vaderen is daarmee meer dan een literair document. Het is een tragische roman die laat zien hoe individuen vermalen worden tussen eer, religie en gemeenschap. En hoe moeilijk verzoening is wanneer het verleden onafgebroken blijft spreken en daarmee is hij anno nu bijzonder actueel.
—
Voor het eerst gepubliceerd op Boekenkrant.com
Leesadvies voor jongeren
Een man komt vast te zitten tussen eer, familie en geweld. Wat begint als een pelgrimstocht eindigt in ballingschap en ondergang. De wraak van de vaderen is intens, rauw en verrassend actueel.
Een wereld vóór de breuk
Shami voert de lezer binnen in een Palestina van vóór de politieke breuklijnen van de twintigste eeuw. De jaarlijkse pelgrimstocht naar het graf van Mozes bij Jericho vormt het centrum van het gemeenschapsleven. De auteur neemt ruim de tijd om deze wereld tastbaar te maken: “Het graan groende en schoot in de aren,” olijfbomen lijken te smeken om bevrijding uit hun winterse omhulsels, rijst “smelt tussen tong en verhemelte”. De beeldrijke, trage, wijdlopige stijl roept een sfeer op waarin mens en natuur nauw verweven zijn. Juist die idyllische breedte kondigt de naderende veranderingen aan.
Nimr Aboe as-Sjawarib: man van eer
Hoofdpersonage Nimr Aboe as-Sjawarib, bijgenaamd de Snorrebaard, belichaamt de waarden van zijn gemeenschap. Hij is een trotse, licht ontvlambare man, maar ook iemand bij wie “manhaftigheid en vrijgevigheid in het hart klopten”. Hij komt op voor wezen en armen en wordt, min of meer tegen zijn zin, gekozen tot vlaggendrager van Nablus. Die rol maakt hem tot leider én tot bliksemafleider. Nimr wil bemiddelen, geweld vermijden en zegt tegen zijn mensen: “Begin met vrede en laat je leiden door het verstand.” Maar leiderschap betekent in deze wereld verantwoordelijkheid voor een collectief dat wordt geregeerd door eeuwenoude regels over eer, schaamte en vergelding.
Ritueel en uitsluiting
Shami’s roman richt zich minder op individuele psychologie dan op groepsdynamiek. De pelgrimstocht is een massascène waarin de gemeenschap zich als organisme beweegt, “als een machtige waterval”. Tegelijk toont Shami de keerzijde van die orde. De tocht is voor mannen; vrouwen blijven achter in een bestaan van “grauwe, saaie werkdagen zonder een sprankje licht”. Traditie schept samenhang, maar ook uitsluiting. Niemand ontsnapt volledig aan de rol die hem/haar van oudsher is toegewezen.
Van vernedering naar geweld
Wanneer de stoeten uit Nablus, Hebron en Jeruzalem elkaar ontmoeten, slaat harmonie om in rivaliteit. Ruiterspelen worden machtsvertoon; eer wordt geschonden. Tijdens de heilige dagen is bloedwraak verboden, wat de spanning alleen maar vergroot. Uiteindelijk doodt Nimr de vaandeldrager van Hebron. Die daad is geen uitbarsting van blinde woede, maar het gevolg van een systeem waarin eerherstel boven alles staat. Vanaf dat moment treedt Nimr buiten de gemeenschap, terwijl hij er tegelijk volledig door wordt bepaald. Wraak van de Hebronieten is onvermijdelijk, al is zij uitgesteld. De moord is het keerpunt in de roman. De strakke structuur verandert en wordt grilliger. De (psychologische) ontwrichting van Nimrs leven wordt hierin weerspiegeld. Vorm en inhoud vallen prachtig samen. Maar de dreiging blijft. De vaderen blijven spreken.
Vlucht en ontworteling
Uit angst voor vergelding vlucht Nimr de woestijn in. Shami’s taal wordt hier rauwer en hallucinerend. Nimr verschuilt zich “als een hyena” tussen de rotsen, vreest het maanlicht, ziet bedoeïenenkampen als “gespreide zwarte vleugels” in het landschap. Zijn paard sterft; zijn status verdwijnt. In Caïro gaat hij op in de massa. Ballingschap blijkt geen bevrijding, maar een andere vorm van gevangenschap. Hasjiesj en gokken breken tijdelijk “de dikke stenen muren” om hem heen, maar laten hem leeg achter. Spreekwoorden klinken als valse beloften: “Met geduld veranderen moerbeibladeren in zijde.”
Noodlot en keuze
Nimr is een tragisch personage omdat hij balanceert tussen overgave en verzet. Soms gelooft hij dat alles “voorbeschikt en onvermijdelijk” is, dan weer wil hij “de teugels van zijn lot in eigen handen nemen”. Goede intenties – vrede, bemiddeling, rechtvaardigheid – worden vermalen door een erfelijk systeem van eer en wraak. Dat maak hem tot een tragisch figuur.
De titel als sleutel
Wanneer Nimr uiteindelijk, op religieus bevel, terugkeert naar Hebron om boete te doen bij het graf van de aartsvaders, sluit de cirkel zich en klinkt de kreet om “de wraak van de vaderen” klinkt. De titel suggereert daarmee ook kritiek: zolang mensen handelen namens de vaderen, blijft de cyclus van geweld intact.
Die thematiek wordt versterkt door Shami’s taal. Hij gebruikt nauwelijks Europese leenwoorden, grijpt terug op oud-Hebreeuwse vormen en vertaalt Arabische spreekwoorden letterlijk. Vertaler Verhasselt geeft daarover in zijn nawoord uitleg. In zijn vertaling klinkt dat soms archaïsch en stijf: mensen vertrekken “ijlings”, voelen iets in “hun ganse ziel”, beledigingen prikken als naalden. Toch werkt die vervreemding. Het verhaal speelt zich af in een verleden dat zelfs voor Shami al aan het verdwijnen was. De stijl maakt voelbaar hoe ver die wereld van de onze afstaat.
Actuele roman
De roman krijgt extra lading wanneer je haar leest tegen de achtergrond van Shami’s leven. Hij schreef in een tijd van oplopende spanningen; kort na publicatie werd de joodse gemeenschap van Hebron in 1929 grotendeels verdreven. Shami zelf stopte met schrijven, gedesillusioneerd.
De wraak van de vaderen is daarmee meer dan een literair document. Het is een tragische roman die laat zien hoe individuen vermalen worden tussen eer, religie en gemeenschap. En hoe moeilijk verzoening is wanneer het verleden onafgebroken blijft spreken en daarmee is hij anno nu bijzonder actueel.
—
Voor het eerst gepubliceerd op Boekenkrant.com
Leesadvies voor jongeren
Een man komt vast te zitten tussen eer, familie en geweld. Wat begint als een pelgrimstocht eindigt in ballingschap en ondergang. De wraak van de vaderen is intens, rauw en verrassend actueel.
1
Reageer op deze recensie
