Een plek waar niemand blijft – en toch iedereen stilstaat

In De schoonheid van een kruispunt, de vierde roman van Meine Fernhout (1946), draait alles om een plek waar je in principe niet blijft: een Avia-pompstation aan een rotonde, aan de rand van de stad. Jammer dat op de binnenflappen een foto van een Total-station staat! Mensen tanken, rekenen af, kijken elkaar even aan – en rijden weer door. Of toch niet? Want bij Fernhout wordt het tankstation een metafoor voor een leven in overgang. Tussen benzinedamp en tl-licht, tussen linksaf en rechtdoor, zoeken zijn personages naar brandstof voor hun verlangen.

Het station moet verdwijnen omdat de gemeente de buurt op de schop neemt. Daarmee krijgt de plek een extra lading: het is een kruispunt in geografische én existentiële zin. Hier kruisen schrijver en lezer, moeder en zoon, docent en leerling, geliefden en rivalen elkaar – en soms lopen ze elkaar mis.

Een schrijver aan de overkant
Het eerste deel wordt verteld vanuit Hugo Mallegrom, geschiedenisdocent en schrijver van een moeizaam vorderende roman, Het hinkelmeisje. Hij is op school gecanceld nadat een leerlinge hem heeft gekust – volgens haar nam zíj het initiatief. Hugo woont in een flat tegenover het tankstation en observeert de wereld met de blik van iemand die zich steeds minder thuis voelt in zijn tijd.

Hij ziet hoe alles onpersoonlijker wordt, hoe jongeren met hun telefoons vooral tonen dát ze verbonden zijn. Zijn aandacht wordt getrokken door Jesse, de jonge tankbediende die tijdens werktijd leest alsof zijn leven ervan afhangt. “Sinds de wereld zijn uiterste best heeft gedaan alles zo onpersoonlijk mogelijk te laten verlopen, kan hij volstaan met het faciliteren van het pinnen.” En: “Een tankstation is tegenwoordig een bastion van automatisme en ingekeerdheid.”

In Jesse’s ingekeerdheid herkent Hugo materiaal voor zijn roman. De jongen wordt onderwerp, misschien zelfs redding voor zijn vastgelopen manuscript. Maar wanneer Jesse plotseling verdwijnt – mogelijk in verband met een vrouw die rond het station fotografeert – slaat nieuwsgierigheid om in betrokkenheid. Hugo gaat op onderzoek uit, spreekt mensen die elk hun eigen puzzelstukje aanleveren. Maar is dat ook de waarheid? Of ziet hij slechts wat hij nodig heeft voor zijn boek?

Mijn kant van de zaak
In het tweede deel verschuift het perspectief radicaal. Jesse neemt zelf het woord: “Er is een schrijver geweest die mij zocht. Schrijvers werken altijd aan hun kant van de zaak.”

Met die zin ondergraaft Fernhout alles wat we dachten te weten. Wat Hugo als observatie presenteerde, blijkt ook projectie. Jesse vertelt over zijn liefde voor Pien, de fotografe die het tankstation vastlegt, over zijn verwarring en zijn tweede verliefdheid op Mirna, een oudere kunstenares die hem meeneemt naar Parijs en het festival Rock en Seine, waar Oasis in 2009 optreedt.

De liefde wordt een snelkookpan: intens, verstikkend, vormend. Jesse voelt zich “als een hond in de rui” – uiterlijk verandert hij van werk en omgeving, maar vanbinnen moet hij nog volgen. De jongen die in het eerste deel een project leek, krijgt hier een stem en autonomie. Dat verdiept de roman aanzienlijk.

Spiegelingen in kunst en muziek
Fernhout, zelf afkomstig uit de kunst- en muziekscene (onder meer als medeoprichter van de rockgroep Bintangs), verweeft cultuur soepel in zijn verhaal. De relatie tussen Jesse en Pien weerspiegelt die tussen Stuart Sutcliffe en Astrid Kirchherr in het Hamburg van begin jaren zestig. Kirchherrs foto’s bepaalden mede de uitstraling van The Beatles; zonder haar waren ze “vetkuiven” gebleven. Zoals Astrid met haar camera om Sutcliffe heen cirkelde, zo beweegt Pien rond Jesse en het tankstation.

Sutcliffe verliet de band om voor kunst en liefde te kiezen. Iemand in de roman reflecteert: “Je denkt dat je een band verlaat, maar misschien verlaat je alleen een versie van jezelf.” Dat inzicht echoot door het hele boek. Een kruispunt is niet alleen een plek, maar een identiteitsmoment.

Jesse is gefascineerd door Oasis, vaak “de Beatles van het millennium” genoemd. Vooral het nummer Wonderwall fungeert als leidmotief. Net als de spanning/ruzie tussen Liam en Noel Gallagher ervaart Jesse de spanning tussen zijn eigen leven en dat van anderen. En de broers Frank en Arti Kraaijveld verlieten Bintangs met ruzie. Zo geeft Fernhout zijn eigen geschiedenis ook een plekje in de roman. Wanneer het uit een autoradio klinkt, denkt een personage:
“Because maybe, you’re gonna be the one that saves me.
En meteen daarop: “Alsof iemand je van jezelf kan redden.”

Fernhout gebruikt die mythe van de redder om zijn personages te ontleden. Ze verlangen naar bevestiging, naar iemand die hen optilt uit hun twijfel, maar botsen telkens op hun eigen onvermogen. Ook Don’t Look Back in Anger van Oasis klinkt als ironische raad: niet achterom kijken in woede – terwijl bijna iedereen dat juist doet.

Schrijver en lezer op hetzelfde kruispunt
In het korte derde deel komen de lijnen samen. Twee jaar later ontmoeten Hugo en Mirna elkaar opnieuw. Het hinkelmeisje is verschenen. Jesse is geen object meer, maar medeverteller. “Een verhaal heeft zijn eigen kant van de zaak.”

Dat lijkt de kern van de roman. Geen perspectief is volledig; elke blik is gekleurd. Een schrijver kan bedoelingen hebben die geen lezer ooit volledig zal kennen – maar zonder lezer bestaat het verhaal niet. Observatie is nooit neutraal. Muziek is nooit alleen geluid. Literatuur is de kunst om te leren zien zonder ooit alles te weten.

Fernhout schrijft bedachtzaam en observerend. Hij kan in één zin een hele stadsrand typeren, flats als “losgezongen gezwellen” op de plattegrond. Motieven keren terug als muzikale thema’s. Soms remmen de vele reflecties de vaart, maar wie zich laat meenemen ontdekt een zorgvuldig gecomponeerd geheel.

Aan het kruispunt van schrijver en lezer ontstaat iets nieuws: een verhaal dat niet van één kant is, maar van allebei. Tussen benzinedamp en Britpop laat Meine Fernhout zien dat elke ontmoeting – hoe vluchtig ook – een moment kan zijn waarop een mens een andere versie van zichzelf wordt.

—

Voor het eerst gepubliceerd op Boekenkrant.com

Leesadvies voor jongeren
Wat als iemand anders jouw verhaal schrijft? In De schoonheid van een kruispunt van Meine Fernhout draait het om liefde, muziek van Oasis, cancelcultuur en de vraag wie jij bent als iedereen naar je kijkt. Een roman over jezelf worden op een plek waar niemand blijft.