Zoveel pijn!

Mensen in de oorlog (1917) van Andreas Latzko (Boedapest, 1876 – Amsterdam 1943) is een bundel van zes verhalen die een verpletterende blik werpen op de Eerste Wereldoorlog en de waanzin van oorlog. Je leest ze als één vloeiend verhaal: van vertrek naar de strijd, van schijntriomf naar innerlijke instorting, van heldendom naar een thuiskomst die geen thuiskomst meer is. Latzko plaatst zes beladen begrippen achter elkaar — De afmars, De vuurdoop, De overwinnaar, De kameraad (een dagboek), Heldendood en De thuiskomst — om ze vervolgens één voor één te ontmantelen. “De oorlog wordt aan de schandpaal genageld,” schrijft Stefan Zweig in het voorwoord. Hij begreep waarom Hitler het boek verbood.

Van het alledaagse naar het onmenselijke
Latzko haalt de oorlog uit het abstracte domein van strategie en eer, en maakt het persoonlijk , brengt het dichtbij. In De afmars wordt de tegenstelling tussen het landelijke leven en de vernietiging van de oorlog pijnlijk voelbaar. Latzko beschrijft drie mannen die verminkt uit de oorlog terugkeren. Ze blikken terug op de afmars en het achterlaten van hun geliefden: “Je vertrekt, en dat ze (de vrouwen; JS) je laten vertrekken, dat is verschrikkelijk.” De soldaten worden uit moorden gestuurd voor de ijdelheid van hun vrouwen, die er mee kunnen pronken. “Dag en nacht floten locomotieven, rolden zwaarbeladen treinen met zingende ,opgetuigde soldaten, met hoog opgestapelde hooibalen, loeiend slachtvee, zorgvuldig vergrendelde, sinistere munitiewagens richting front; andere kropen langzaam huiswaarts, gemarkeerd met een bloedig kruis dat de oorlog over de wanden en de inzittenden had geworpen.” Het beeld van de drie mannen, voortgestuwd op krukken en deels ontmenselijkt, toont zowel de fysieke vernieling, maar ook de precisie van Latzko’s stijl. Zijn beschrijvingen zijn visueel en filmisch.

Zes vensters op dezelfde gruwel
Elk verhaal vormt een venster op dezelfde oorlogswerkelijkheid. De vuurdoop brengt de lezer direct naar het front. De tegenstelling tussen de jonge, fanatieke luitenant Weixler en kapitein Marschner — die zijn manschappen als mensen blijft zien, bang is en medelijden voelt — vormt het morele hart van het verhaal. “Een konijntje dat je zelf hebt grootgebracht en naar het mes moet brengen… zo voelde het bevel.” Oorlog blijkt een systeem waarin moed of angst nauwelijks betekenis hebben. Uiteindelijk ontsnapt niemand: zowel Weixler als Marschner sterft.

In De overwinnaar wordt de ironie van macht blootgelegd. Achter het front worden concerten georganiseerd voor hooggeplaatsten, terwijl verminkte soldaten worden geweerd omdat ze “de stemming bederven”. Het woord ‘overwinnaar’ verliest elke inhoud.

De kameraad – een dagboek is een intiem verslag van trauma, shellshock. Een officier draagt de herinneringen van honderden gestorven mannen: “Ik weet dat de dode sterker in mij leeft dan ikzelf!” Het front wordt samengebald tot het huiveringwekkende beeld van ‘mensenworst’.

In Heldendood wordt de mythe van het offer voor het vaderland ontmanteld. De thuiskomst toont hoe Bogdán, gehavend en onherkenbaar, ervaart dat de oorlog sociale ongelijkheid blootlegt: “De arme mensen moeten hun gezonde lijf en leden geven, zodat de vijand niet van de overvloed van de rijken afneemt.” Thuiskomen blijkt onmogelijk; de oorlog zet zich voort, stil maar onuitroeibaar.

Een perspectief zonder helden
Latzko kiest consequent het perspectief van de slachtoffersoldaat: officier, onderofficier, gewone soldaat, gewonde of geestelijk ontregelde. Door deze wisselende blik ontstaat een collectief beeld van een systeem dat iedereen vermorzelt. Individuele moed of gehoorzaamheid doet er nauwelijks toe. Thema’s als absurditeit, ontmenselijking, trauma en sociale ongelijkheid lopen door alle verhalen heen.

Biografie als onderstroom
De urgentie van Latzko’s stem is onlosmakelijk verbonden met zijn biografie. Hij was zelf officier aan het Italiaanse front, werd getroffen door een artilleriebombardement en leed aan shellshock. Hij schreef dit boek tijdens zijn revalidatie in Davos. Wat hij beschrijft is geen verbeelding, maar herinnering. Dat verklaart ook het gebruik van de tegenwoordige tijd: afstand nemen is onmogelijk.

Na de publicatie in 1917 werd het werk verboden in alle strijdende staten en later door de nazi’s verbrand. Juist omdat het van binnenuit geschreven is, sloeg het in als een schokgolf. Stefan Zweig noemde het een verlossing: eindelijk werd de waarheid over de oorlog uitgesproken.

Waarom dit boek blijft raken
Latzko schrijft om vast te leggen wat anders onuitspreekbaar blijft. Zijn taal dwingt tot voelen. Geen helden, geen romantiek, geen strategie — alleen een oorlogsmachine die lichamen én geesten verbruikt. De zes verhalen vormen samen een allesomvattend beeld van afschuw, verlies en ontwrichting. Zinnen zijn vaak lang en ademloos, alsof ze geen punt kunnen zetten zolang de ervaring niet volledig is uitgesproken. Als lezer word je meegesleurd, zonder adempauze.

Marcel Misset heeft voor een frisse vertaling gezorgd die allerminst gedateerd aandoet. In zijn verhelderend nawoord gaat hij nader in op Latzko. Uitgeverij Jurgen Maas brengt met Mensen in de oorlog terecht een monument uit de wereldliteratuur opnieuw onder de aandacht. Geweld, bureaucratische afstandelijkheid en ontmenselijking zijn ook vandaag herkenbaar. Meer dan honderd jaar later blijft dit boek een urgente waarschuwing. Kortom: lectuur die iedere machthebber verplicht zou moeten lezen.

—

Voor het eerst gepubliceerd op Boekenkrant.com

Leesadvies voor jongeren
Vergeet stoere oorlogsfilms. Dit boek laat zien wat oorlog echt doet: angst, pijn en kapotte mensen. Andreas Latzko zat zelf aan het front en schreef dit terwijl hij eraan onderdoor ging. Hard. Eerlijk. Blijft hangen.